SmPC (samenvatting van de productkenmerken) - Harvoni
Harvoni 90 mg/400 mg filmomhulde tablettenHarvoni 45 mg/200 mg filmomhulde tabletten
1. NAAM VAN HET GENEESMIDDEL
Harvoni 90 mg/400 mg filmomhulde tabletten
Harvoni 45 mg/200 mg filmomhulde tabletten
2. KWALITATIEVE EN KWANTITATIEVE SAMENSTELLING
Harvoni 90 mg/400 mg filmomhulde tabletten
Elke filmomhulde tablet bevat 90 mg ledipasvir en 400 mg sofosbuvir.
Hulpstoffen met bekend effect
Elke filmomhulde tablet bevat 157 mg lactose (als monohydraat) en 47 microgram zonnegeel FCF.
Harvoni 45 mg/200 mg filmomhulde tabletten
Elke filmomhulde tablet bevat 45 mg ledipasvir en 200 mg sofosbuvir.
Hulpstoffen met bekend effect
Elke filmomhulde tablet bevat 78 mg lactose (als monohydraat).
Voor de volledige lijst van hulpstoffen, zie rubriek 6.1.
3. FARMACEUTISCHE VORM
Filmomhulde tablet.
Harvoni 90 mg/400 mg filmomhulde tabletten
Oranje, ruitvormige, filmomhulde tablet met een afmeting van ongeveer 19 mm x 10 mm, met aan de ene kant “GSI” en aan de andere kant “7985” gegraveerd.
Harvoni 45 mg/200 mg filmomhulde tabletten
Witte, capsulevormige, filmomhulde tablet met een afmeting van ongeveer 14 mm x 7 mm, met aan de ene kant “GSI” en aan de andere kant “HRV” gegraveerd.
4. KLINISCHE GEGEVENS
4.1 Therapeutische indicaties
Harvoni is geïndiceerd voor de behandeling van chronische hepatitis C (CHC) bij volwassen en pediatrische patiënten in de leeftijd van 3 jaar en ouder (zie rubriek 4.2, 4.4 en 5.1).
Voor specifieke activiteit tegen de verschillende genotypes van het hepatitis C-virus (HCV), zie rubriek 4.4 en 5.1.
4.2 Dosering en wijze van toediening
De therapie met Harvoni moet worden gestart en gecontroleerd door een arts die ervaren is in de behandeling van patiënten met CHC.
Dosering
De aanbevolen dosering van Harvoni bij volwassenen is 90 mg/400 mg eenmaal daags met of zonder voedsel (zie rubriek 5.2).
De aanbevolen dosering van Harvoni bij pediatrische patiënten van 3 jaar en ouder is gebaseerd op gewicht (zoals weergegeven in tabel 2) en kan met of zonder voedsel worden ingenomen (zie rubriek 5.2).
Harvoni in granulaatvorm is beschikbaar voor de behandeling van chronische HCV-infectie bij pediatrische patiënten in de leeftijd van 3 jaar en ouder die moeite hebben met het doorslikken van filmomhulde tabletten. Raadpleeg de Samenvatting van de productkenmerken van Harvoni 33,75 mg/150 mg of 45 mg/200 mg granulaat.
Tabel 1: Aanbevolen behandelingsduur voor Harvoni en het aanbevolen gebruik van gelijktijdig toegediend ribavirine voor bepaalde subgroepen
Patiëntenpopulatie (waaronder patiënten met een HIV-co-infectie) | Behandeling en duur |
| Volwassen en pediatrische patiënten van 3 jaar en oudera met CHC-genotype 1, 4, 5 of 6 | |
| Patiënten zonder cirrose | Harvoni gedurende 12 weken.
|
| Patiënten met gecompenseerde cirrose | Harvoni + ribavirineb,c gedurende 12 weken of Harvoni (zonder ribavirine) gedurende 24 weken.
|
| Patiënten na levertransplantatie zonder cirrose of met gecompenseerde cirrose | Harvoni + ribavirineb,c gedurende 12 weken (zie rubriek 5.1).
|
| Patiënten met gedecompenseerde cirrose ongeacht de status van transplantatie | Harvoni + ribavirined gedurende 12 weken (zie rubriek 5.1).
|
| Volwassen en pediatrische patiënten van 3 jaar en oudera met CHC-genotype 3 | |
| Patiënten met gecompenseerde cirrose en/of patiënten bij wie eerdere behandeling heeft gefaald | Harvoni + ribavirineb gedurende 24 weken (zie rubriek 4.4 en 5.1). |
a Zie tabel 2 voor op gewicht gebaseerde dosisaanbevelingen voor Harvoni voor pediatrische patiënten van 3 jaar en ouder. b Volwassenen: ribavirine op gewicht gebaseerd (< 75 kg = 1.000 mg en ≥ 75 kg = 1.200 mg), oraal toegediend in twee verdeelde doses met voedsel.
c Pediatrische patiënten: voor dosisaanbevelingen voor ribavirine zie tabel 4 hieronder.
d Voor dosisaanbevelingen voor ribavirine bij volwassen patiënten met gedecompenseerde cirrose, zie tabel 3 hieronder.
Tabel 2: Dosering voor pediatrische patiënten van 3 jaar en ouder die Harvoni-tabletten gebruiken*
| Lichaamsgewicht (kg) | Dosering van Harvoni-tabletten | Dagelijkse dosis ledipasvir/sofosbuvir |
| ≥ 35 | één tablet van 90 mg/400 mg eenmaal daags of twee tabletten van 45 mg/200 mg eenmaal daags | 90 mg/400 mg/dag |
| 17 tot < 35 | één tablet van 45 mg/200 mg eenmaal daags | 45 mg/200 mg/dag |
* Harvoni is ook beschikbaar als granulaat voor gebruik bij pediatrische patiënten met CHC van 3 jaar en ouder (zie rubriek 5.1). Patiënten die < 17 kg wegen, wordt afgeraden om tabletten in te nemen. Raadpleeg de Samenvatting van de productkenmerken van Harvoni 33,75 mg/150 mg of 45 mg/200 mg granulaat.
Tabel 3: Richtlijn voor de dosering van ribavirine wanneer dit met Harvoni wordt toegediend aan volwassen patiënten met gedecompenseerde cirrose
| Patiënt | Dosis ribavirine* |
| Child-Pugh-Turcotte (CPT)-klasse B cirrose vóór transplantatie | 1.000 mg per dag voor patiënten < 75 kg en 1.200 mg voor diegenen met een gewicht ≥ 75 kg |
CPT-klasse C cirrose vóór transplantatie CPT-klasse B of C cirrose na transplantatie | Startdosis van 600 mg die kan worden verhoogd tot een maximum van 1.000/1.200 mg (1.000 mg voor patiënten met een gewicht < 75 kg en 1.200 mg voor patiënten met een gewicht ≥ 75 kg) indien deze goed wordt verdragen. Indien de startdosis niet goed wordt verdragen, moet de dosis afhankelijk van de klinische situatie op basis van de hemoglobineconcentratie worden verlaagd |
* Indien een meer genormaliseerde dosis ribavirine (op basis van gewicht en nierfunctie) om redenen van verdraagbaarheid niet kan worden bereikt, moet Harvoni + ribavirine gedurende 24 weken worden overwogen om het risico van een recidief te beperken.
Als bij volwassenen ribavirine wordt toegevoegd aan Harvoni, zie dan ook de Samenvatting van de productkenmerken van ribavirine.
Bij pediatrische patiënten van 3 jaar en ouder wordt de volgende dosis ribavirine aanbevolen wanneer ribavirine wordt verdeeld in twee dagelijkse doses en met voedsel wordt gegeven:
Tabel 4: Richtlijn voor de dosering van ribavirine wanneer dit met Harvoni wordt toegediend aan pediatrische patiënten van 3 jaar en ouder.
| Lichaamsgewicht in kg | Dosis ribavirine* |
| < 47 | 15 mg/kg/dag |
| 47-49 | 600 mg/dag |
| 50-65 | 800 mg/dag |
| 66-74 | 1.000 mg/dag |
| > of = 75 | 1.200 mg/dag |
* De dagelijkse dosis ribavirine is op gewicht gebaseerd en wordt oraal toegediend in twee verdeelde doses met voedsel.
Dosisaanpassing van ribavirine bij volwassenen die 1.000-1.200 mg per dag innemen Indien Harvoni wordt gebruikt in combinatie met ribavirine en een patiënt een ernstige bijwerking heeft die mogelijk gerelateerd is aan ribavirine, moet de dosis ribavirine worden aangepast of de toediening worden gestaakt, indien aangewezen, tot de bijwerking vermindert of in ernst afneemt. In tabel 5 worden richtlijnen gegeven voor het aanpassen van de dosis en het staken van de toediening op basis van de hemoglobineconcentratie en de cardiale status van de patiënt.
Tabel 5: Richtlijn voor dosisaanpassing van ribavirine bij gelijktijdige toediening met Harvoni bij volwassenen
| Laboratoriumwaarden | Dosis ribavirine verlagen tot 600 mg/dag indien: | Ribavirine staken indien: |
| Hemoglobinewaarde bij patiënten zonder hartaandoening | < 10 g/dl | < 8,5 g/dl |
| Hemoglobinewaarde bij patiënten met een voorgeschiedenis van stabiele hartaandoening | Daling van hemoglobinewaarde met ≥ 2 g/dl tijdens een behandelingsperiode van 4 weken | < 12 g/dl ondanks een verlaagde dosis gedurende 4 weken |
Zodra ribavirine is gestaakt als gevolg van ofwel een afwijkende laboratoriumwaarde ofwel een klinische manifestatie, kan worden getracht om opnieuw te starten met dagelijks 600 mg ribavirine en de dosis verder te verhogen tot dagelijks 800 mg. Het wordt echter niet aanbevolen om ribavirine te verhogen tot de oorspronkelijk bepaalde dosis (1.000 mg tot 1.200 mg dagelijks).
Pediatrische patiënten in de leeftijd van < 3 jaar
De veiligheid en werkzaamheid van Harvoni bij kinderen in de leeftijd van < 3 jaar zijn niet vastgesteld. Er zijn geen gegevens beschikbaar.
Overgeslagen dosis
Patiënten moeten erop gewezen worden dat zij, wanneer zij binnen 5 uur na inname van de dosis overgeven, een extra tablet moeten innemen. Wanneer zij na meer dan 5 uur na inname van de dosis overgeven, is geen extra dosis nodig (zie rubriek 5.1).
Als er een dosis is overgeslagen en dit binnen 18 uur na het gebruikelijke tijdstip van innemen wordt bemerkt, moeten patiënten de instructie krijgen om de tablet zo snel mogelijk in te nemen en de volgende dosis op het gebruikelijke tijdstip in te nemen. Als het overslaan van een dosis later dan 18 uur na het gebruikelijke tijdstip van innemen wordt bemerkt, moeten patiënten de instructie krijgen om te wachten en de volgende dosis op het gebruikelijke tijdstip in te nemen. Patiënten moeten erop gewezen worden geen dubbele dosis in te nemen.
Ouderen
Bij oudere patiënten is dosisaanpassing niet noodzakelijk (zie rubriek 5.2).
Nierfunctiestoornis
Er is geen dosisaanpassing van Harvoni noodzakelijk voor patiënten met een lichte of matig-ernstige nierfunctiestoornis.
Er zijn beperkte veiligheidsgegevens beschikbaar over patiënten met een ernstige nierfunctiestoornis (geschatte glomerulaire filtratiesnelheid [eGFR] < 30 ml/min/1,73 m2) en terminale nieraandoening (end stage renal disease, ESRD) die dialyse vereist. Harvoni kan bij deze patiënten worden gebruikt zonder dosisaanpassing wanneer er geen andere relevante behandelingsopties beschikbaar zijn (zie rubriek 4.4, 4.8, 5.1 en 5.2).
Leverfunctiestoornis
Er is geen dosisaanpassing van Harvoni noodzakelijk voor patiënten met een lichte, matig-ernstige of ernstige leverfunctiestoornis (Child-Pugh-Turcotte [CPT]-klasse A, B of C) (zie rubriek 5.2). De veiligheid en werkzaamheid van ledipasvir/sofosbuvir zijn vastgesteld bij patiënten met gedecompenseerde cirrose (zie rubriek 5.1).
Wijze van toediening
Voor oraal gebruik.
Patiënten moeten erop gewezen worden de tablet(ten) in zijn/hun geheel door te slikken, met of zonder voedsel. Vanwege de bittere smaak wordt aanbevolen niet te kauwen op filmomhulde tabletten en ze niet fijn te maken (zie rubriek 5.2).
4.3 Contra-indicaties
Overgevoeligheid voor de werkzame stoffen of voor een van de in rubriek 6.1 vermelde hulpstoffen.
Gelijktijdige toediening met rosuvastatine (zie rubriek 4.5).
Gebruik met sterke P-gp-inductoren
Geneesmiddelen die sterke inductoren van P-glycoproteïne (P-gp) zijn in de darm (carbamazepine, fenobarbital, fenytoïne, rifampicine, rifabutine en St. Janskruid). Gelijktijdige toediening zal leiden tot een significante daling van de plasmaconcentraties van ledipasvir en sofosbuvir en kan resulteren in verlies van werkzaamheid van Harvoni (zie rubriek 4.5).
4.4 Bijzondere waarschuwingen en voorzorgen bij gebruik
Harvoni mag niet gelijktijdig worden toegediend met andere geneesmiddelen die sofosbuvir bevatten.
Specifieke activiteit tegen verschillende genotypes
Zie rubriek 4.2 voor aanbevolen regimes bij verschillende genotypes van HCV. Zie rubriek 5.1 voor virologische en klinische activiteit tegen verschillende genotypes.
De klinische gegevens die het gebruik van Harvoni bij volwassenen geïnfecteerd met HCV-genotype 3 ondersteunen, zijn beperkt (zie rubriek 5.1). De relatieve werkzaamheid van een 12 weken durend regime dat bestaat uit ledipasvir/sofosbuvir + ribavirine, in vergelijking met een 24 weken durend regime van sofosbuvir + ribavirine, is niet onderzocht. Een conservatieve therapie van 24 weken wordt aangeraden bij alle eerder behandelde patiënten met genotype 3 en bij nog niet eerder behandelde patiënten met genotype 3 met cirrose (zie rubriek 4.2). Bij een infectie met genotype 3 dient gebruik van Harvoni (altijd in combinatie met ribavirine) alleen te worden overwogen bij patiënten die geacht worden een hoog risico te hebben voor klinische ziekteprogressie en voor wie er geen alternatieve behandelopties zijn.
De klinische gegevens die het gebruik van Harvoni bij volwassenen geïnfecteerd met HCV-genotype 2 en 6 ondersteunen, zijn beperkt (zie rubriek 5.1).
Ernstige bradycardie en hartblok
Er zijn levensbedreigende gevallen van ernstige bradycardie en hartblok waargenomen bij gebruik van regimes met sofosbuvir in combinatie met amiodaron. Bradycardie trad doorgaans op binnen een aantal uren of dagen, maar gevallen met een langere tijd tot aanvang ervan werden meestal waargenomen tot 2 weken na het starten van de HCV-behandeling.
Amiodaron mag bij patiënten die Harvoni gebruiken, uitsluitend worden gebruikt wanneer andere antiaritmische behandelingen niet worden verdragen of gecontra-indiceerd zijn.
Als gelijktijdig gebruik van amiodaron nodig wordt geacht, wordt aanbevolen om patiënten in het ziekenhuis op te nemen en hartmonitoring toe te passen gedurende de eerste 48 uur van gelijktijdige toediening. Daarna dient de hartslag dagelijks gedurende minstens de eerste 2 weken van de behandeling te worden opgevolgd in een poliklinische setting of door de patiënt zelf.
Vanwege de lange halfwaardetijd van amiodaron dient hartmonitoring, zoals hierboven beschreven, ook plaats te vinden bij patiënten die in de afgelopen maanden zijn gestopt met amiodaron en die gaan beginnen met Harvoni.
Alle patiënten met gelijktijdig of recent gebruik van amiodaron dienen gewaarschuwd te worden voor de symptomen van bradycardie en hartblok en dienen het advies te krijgen dringend een arts te raadplegen als zij deze symptomen waarnemen.
Gebruik bij diabetespatiënten
Na start van een HCV-behandeling met direct werkende antivirale middelen kan bij diabetici een verbetering van de bloedsuikerregulatie optreden, wat mogelijk leidt tot symptomatische hypoglykemie. De bloedsuikerspiegels van diabetespatiënten die beginnen met een behandeling met direct werkende antivirale middelen moeten nauwlettend in de gaten worden gehouden, vooral tijdens de eerste drie maanden, en indien nodig moet de diabetesmedicatie worden aangepast. Wanneer een behandeling met direct werkende antivirale middelen wordt gestart, moet de arts die verantwoordelijk is voor diabeteszorg van de patiënt, worden geïnformeerd.
Gelijktijdige infectie HCV/HBV (hepatitis B-virus)
Gevallen van reactivatie van het hepatitis B-virus (HBV), waarvan enkele fataal, zijn gemeld gedurende of na behandeling met direct werkende antivirale middelen. Voorafgaand aan de behandeling dienen alle patiënten op HBV gescreend te worden. Patiënten met een HBV-HCV-co-infectie lopen risico op HBV-reactivatie en dienen daarom zorgvuldig gecontroleerd en behandeld te worden volgens de huidige klinische richtlijnen.
Behandeling van patiënten met eerdere blootstelling aan direct werkende antivirale middelen tegen HCV
Bij patiënten bij wie de behandeling met ledipasvir/sofosbuvir faalt, wordt in de meeste gevallen selectie van NS5A-resistentiemutaties gezien die de gevoeligheid voor ledipasvir aanzienlijk verminderen (zie rubriek 5.1). Beperkte gegevens duiden erop dat dergelijke NS5A-mutaties geen reversie vertonen tijdens de follow-up op lange termijn. Er zijn op dit moment geen gegevens die de effectiviteit ondersteunen van herbehandeling van patiënten bij wie de behandeling met ledipasvir/sofosbuvir faalde met een daaropvolgend regime dat een NS5A-remmer bevat. Evenzo zijn er op dit moment geen gegevens die de effectiviteit ondersteunen van NS3/4A-proteaseremmers bij patiënten bij wie een eerdere therapie met een NS3/4A-proteaseremmer faalde. Dergelijke patiënten kunnen daarom afhankelijk zijn van andere geneesmiddelenklassen voor klaring van HCV-infectie. Bijgevolg moet een langere behandeling worden overwogen voor patiënten met onzekere volgende herbehandelingsopties.
Nierfunctiestoornis
Er zijn beperkte veiligheidsgegevens beschikbaar over patiënten met een ernstige nierfunctiestoornis (geschatte glomerulaire filtratiesnelheid [eGFR] < 30 ml/min/1,73 m2) en ESRD die hemodialyse vereist. Harvoni kan bij deze patiënten worden gebruikt zonder dosisaanpassing wanneer er geen andere relevante behandelingsopties beschikbaar zijn (zie rubriek 4.8, 5.1 en 5.2). Raadpleeg bij gebruik van Harvoni in combinatie met ribavirine ook de Samenvatting van de productkenmerken van ribavirine voor patiënten met een creatinineklaring (CrCl) < 50 ml/min (zie rubriek 5.2).
Volwassenen met gedecompenseerde cirrose en/of patiënten vóór of na een levertransplantatie
De werkzaamheid van ledipasvir/sofosbuvir bij patiënten met infectie met HCV-genotype 5 en HCV-genotype 6 met gedecompenseerde cirrose en/of bij patiënten vóór of na een levertransplantatie is niet onderzocht. Behandeling met Harvoni dient plaats te vinden op basis van een beoordeling van de mogelijke voordelen en risico’s voor de individuele patiënt.
Gebruik met matige P-gp-inductoren
Geneesmiddelen die matige P-gp-inductoren zijn in de darm (bijv. oxcarbazepine), kunnen leiden tot een daling van de plasmaconcentraties van ledipasvir en sofosbuvir, wat resulteert in een verminderd therapeutisch effect van Harvoni. Gelijktijdige toediening van dergelijke geneesmiddelen wordt niet aanbevolen samen met Harvoni (zie rubriek 4.5).
Gebruik met bepaalde antiretrovirale regimes tegen HIV
Het is gebleken dat Harvoni de blootstelling aan tenofovir verhoogt, met name bij gebruik in combinatie met een HIV-regime dat tenofovirdisoproxilfumaraat en een farmacokinetische booster (ritonavir of cobicistat) bevat. De veiligheid van tenofovirdisoproxilfumaraat in het kader van een behandeling met Harvoni en een farmacokinetische booster is niet vastgesteld. Er moet rekening worden gehouden met de mogelijke risico’s en voordelen van gelijktijdige toediening van Harvoni met de tablet met de vaste-dosiscombinatie die
elvitegravir/cobicistat/emtricitabine/tenofovirdisoproxilfumaraat bevat of tenofovirdisoproxilfumaraat in combinatie met een gebooste HIV-proteaseremmer (bijv. atazanavir of darunavir), vooral bij patiënten met verhoogd risico op een nierfunctiestoornis. Patiënten die Harvoni gelijktijdig met elvitegravir/cobicistat/emtricitabine/tenofovirdisoproxilfumaraat of met tenofovirdisoproxilfumaraat en een gebooste HIV-proteaseremmer krijgen, moeten worden gecontroleerd op tenofovirgerelateerde bijwerkingen. Raadpleeg de Samenvatting van de productkenmerken van tenofovirdisoproxilfumaraat, emtricitabine/tenofovirdisoproxilfumaraat of
elvitegravir/cobicistat/emtricitabine/tenofovirdisoproxilfumaraat voor aanbevelingen over niercontrole.
Gebruik met HMG-CoA-reductaseremmers
Gelijktijdige toediening van Harvoni met HMG-CoA-reductaseremmers (statines) kan leiden tot een significante stijging van de concentratie van het statine, wat het risico op myopathie en rabdomyolyse verhoogt (zie rubriek 4.5).
Pediatrische patiënten
Harvoni wordt niet aanbevolen voor gebruik bij kinderen in de leeftijd van < 3 jaar, omdat de veiligheid en werkzaamheid niet zijn vastgesteld bij deze patiënten.
Hulpstoffen
Harvoni bevat de azokleurstof zonnegeel FCF (E110), die allergische reacties kan veroorzaken. Het bevat ook lactose. Patiënten met zeldzame erfelijke aandoeningen als galactose-intolerantie, algehele lactasedeficiëntie of glucose-galactosemalabsorptie, dienen dit geneesmiddel niet te gebruiken.
Dit middel bevat minder dan 1 mmol natrium (23 mg) per tablet, dat wil zeggen dat het in wezen ‘natriumvrij’ is.
4.5 Interacties met andere geneesmiddelen en andere vormen van interactie
Omdat Harvoni ledipasvir en sofosbuvir bevat, kunnen interacties die met elk van deze werkzame stoffen afzonderlijk zijn vastgesteld ook bij gebruik van Harvoni optreden.
Potentiële effecten van Harvoni op andere geneesmiddelen
Ledipasvir is in vitro een remmer van het geneesmiddeltransporteiwit P-gp en het borstkankerresistentie-eiwit (breast cancer resistance protein, BCRP) en kan de absorptie in de darm van gelijktijdig toegediende substraten voor deze transporteiwitten verhogen.
Potentiële effecten van andere geneesmiddelen op Harvoni
Ledipasvir en sofosbuvir zijn substraten van geneesmiddeltransporteiwit P-gp en BCRP, terwijl GS-331007 dat niet is.
Geneesmiddelen die sterke P-gp-inductoren zijn (carbamazepine, fenobarbital, fenytoïne, rifampicine, rifabutine en St. Janskruid) kunnen leiden tot een significante daling van de plasmaconcentraties van ledipasvir en sofosbuvir, wat resulteert in een verminderd therapeutisch effect van ledipasvir/sofosbuvir en zijn dus gecontra-indiceerd voor gebruik samen met Harvoni (zie rubriek 4.3). Geneesmiddelen die matige P-gp-inductoren zijn in de darm (bijv. oxcarbazepine), kunnen leiden tot een daling van de plasmaconcentraties van ledipasvir en sofosbuvir, wat resulteert in een verminderd therapeutisch effect van Harvoni. Gelijktijdige toediening van dergelijke geneesmiddelen wordt niet aanbevolen samen met Harvoni (zie rubriek 4.4). Gelijktijdige toediening met geneesmiddelen die P-gp en/of BCRP remmen, kan leiden tot verhoogde plasmaconcentraties van ledipasvir en sofosbuvir zonder stijging van de plasmaconcentratie van GS-331007; Harvoni kan gelijktijdig worden toegediend met P-gp- en/of BCRP-remmers. Klinisch significante geneesmiddelinteracties met ledipasvir/sofosbuvir, gemedieerd door CYP450- of UGT1A1-enzymen, worden niet verwacht.
Patiënten die worden behandeld met vitamine K-antagonisten
Aangezien de leverfunctie tijdens de behandeling met Harvoni mogelijk verandert, wordt nauwlettende controle van de waarden van de internationale genormaliseerde ratio (INR) aanbevolen.
Invloed van behandeling met direct werkende antivirale middelen op geneesmiddelen die door de lever worden gemetaboliseerd
De farmacokinetiek van geneesmiddelen die door de lever worden gemetaboliseerd (bijv. immunosuppressiva zoals calcineurineremmers) kan beïnvloed worden door veranderingen in de leverfunctie tijdens behandeling met direct werkende antivirale middelen, gerelateerd aan klaring van HCV-virus.
Interacties tussen Harvoni en andere geneesmiddelen
Tabel 6 bevat een lijst van vastgestelde of potentieel klinisch significante geneesmiddelinteracties (waarbij het 90% betrouwbaarheidsinterval [BI] voor de verhouding van de kleinste kwadraat geometrische gemiddelden [geometric least-squares mean, GLSM] binnen “↔”, boven “↑” of onder “↓” de vooraf bepaalde equivalentiegrenzen viel). De beschreven geneesmiddelinteracties zijn gebaseerd op onderzoeken die zijn uitgevoerd met ofwel ledipasvir/sofosbuvir of ledipasvir en sofosbuvir als afzonderlijke middelen, of zijn voorspelde geneesmiddelinteracties die kunnen optreden met ledipasvir/sofosbuvir. De tabel is onvolledig.
Tabel 6: Interacties tussen Harvoni en andere geneesmiddelen
| Geneesmiddel naar therapeutische gebieden | Effecten op concentraties geneesmiddel. Gemiddelde verhouding (90% betrouwbaarheids-interval) voor AUC, Cmax, Cmina, b | Aanbeveling m.b.t. gelijktijdige toediening met Harvoni |
| ZUURVERLAGENDE MIDDELEN | ||
| De oplosbaarheid van ledipasvir neemt af naarmate de pH stijgt. Geneesmiddelen die de pH van de maag verhogen, leiden naar verwachting tot een daling van de concentratie van ledipasvir. | ||
| Antacida | ||
| Bijv. aluminium- of magnesiumhydroxide; calciumcarbonaat | Interactie niet onderzocht. Verwachting: ↓ Ledipasvir ↔ Sofosbuvir ↔ GS-331007 (Verhoging van de pH van de maag) | Het wordt aanbevolen om antacida en Harvoni afzonderlijk toe te dienen met minstens 4 uur ertussen. |
| Geneesmiddel naar therapeutische gebieden | Effecten op concentraties geneesmiddel. Gemiddelde verhouding (90% betrouwbaarheids-interval) voor AUC, Cmax, Cmina, b | Aanbeveling m.b.t. gelijktijdige toediening met Harvoni |
| H2-receptorantagonisten | ||
Famotidine (enkelvoudige dosis van 40 mg)/ ledipasvir (enkelvoudige dosis van 90 mg)c/ sofosbuvir (enkelvoudige dosis van 400 mg)c, d Gelijktijdige toediening van famotidine met Harvonid Cimetidinee Nizatidinee Ranitidinee Famotidine (enkelvoudige dosis van 40 mg)/ ledipasvir (enkelvoudige dosis van 90 mg)c/ sofosbuvir (enkelvoudige dosis van 400 mg)c, d Famotidine toegediend 12 uur vóór Harvonid | Ledipasvir ↓ Cmax 0,80 (0,69; 0,93) ↔ AUC 0,89 (0,76; 1,06) Sofosbuvir ↑ Cmax 1,15 (0,88; 1,50) ↔ AUC 1,11 (1,00; 1,24) GS-331007 ↔ Cmax 1,06 (0,97; 1,14) ↔ AUC 1,06 (1,02; 1,11) (Verhoging van de pH van de maag) Ledipasvir ↓ Cmax 0,83 (0,69; 1,00) ↔ AUC 0,98 (0,80; 1,20) Sofosbuvir ↔ Cmax 1,00 (0,76; 1,32) ↔ AUC 0,95 (0,82; 1,10) GS-331007 ↔ Cmax 1,13 (1,07; 1,20) ↔ AUC 1,06 (1,01; 1,12) (Verhoging van de pH van de maag) | H2-receptorantagonisten kunnen gelijktijdig of alternerend worden toegediend met Harvoni bij een dosis die niet hoger is dan de doses die vergelijkbaar zijn met 40 mg famotidine tweemaal daags. |
| Protonpompremmers | ||
Omeprazol (20 mg eenmaal daags)/ ledipasvir (enkelvoudige dosis van 90 mg)c/ sofosbuvir (enkelvoudige dosis van 400 mg)c Gelijktijdige toediening van omeprazol met Harvoni Lansoprazole Rabeprazole Pantoprazole Esomeprazole | Ledipasvir ↓ Cmax 0,89 (0,61; 1,30) ↓ AUC 0,96 (0,66; 1,39) Sofosbuvir ↔ Cmax 1,12 (0,88; 1,42) ↔ AUC 1,00 (0,80; 1,25) GS-331007 ↔ Cmax 1,14 (1,01; 1,29) ↔ AUC 1,03 (0,96; 1,12) (Verhoging van de pH van de maag) | Doses van een protonpompremmer die vergelijkbaar zijn met 20 mg omeprazol kunnen gelijktijdig worden toegediend met Harvoni. Protonpompremmers mogen niet worden ingenomen vóór Harvoni. |
| ANTIARITMICA | ||
| Amiodaron | Effect op de concentraties van amiodaron, sofosbuvir en ledipasvir niet bekend. | Gelijktijdige toediening van amiodaron met een regime dat sofosbuvir bevat, kan resulteren in ernstige symptomatische bradycardie. Alleen gebruiken als geen alternatief beschikbaar is. Als dit geneesmiddel samen met Harvoni wordt toegediend, wordt nauwlettende controle aanbevolen (zie rubriek 4.4 en 4.8). |
| Geneesmiddel naar therapeutische gebieden | Effecten op concentraties geneesmiddel. Gemiddelde verhouding (90% betrouwbaarheids-interval) voor AUC, Cmax, Cmina, b | Aanbeveling m.b.t. gelijktijdige toediening met Harvoni |
| Digoxine | Interactie niet onderzocht. Verwachting: ↑ Digoxine ↔ Ledipasvir ↔ Sofosbuvir ↔ GS-331007 (Remming van P-gp) | Gelijktijdige toediening van Harvoni met digoxine kan leiden tot een stijging van de concentratie van digoxine. Voorzichtigheid is geboden en controle van de therapeutische concentratie van digoxine wordt aanbevolen bij gelijktijdige toediening met Harvoni. |
| ANTICOAGULANTIA | ||
| Dabigatranetexilaat | Interactie niet onderzocht. Verwachting: ↑ Dabigatran ↔ Ledipasvir ↔ Sofosbuvir ↔ GS-331007 (Remming van P-gp) | Klinische controle, met het oog op tekenen van bloeding en anemie, wordt aanbevolen bij gelijktijdige toediening van dabigatranetexilaat en Harvoni. Een stollingstest kan bijdragen aan het identificeren van patiënten met een verhoogde kans op bloedingen veroorzaakt door overmatige blootstelling aan dabigatran. |
| Vitamine K-antagonisten | Interactie niet onderzocht. | Nauwlettende controle van INR wordt aanbevolen voor alle vitamine K-antagonisten. Dit wordt gedaan met het oog op veranderingen van de leverfunctie tijdens de behandeling met Harvoni. |
| ANTICONVULSIVA | ||
| Fenobarbital Fenytoïne | Interactie niet onderzocht. Verwachting: ↓ Ledipasvir ↓ Sofosbuvir ↔ GS-331007 (Inductie van P-gp) | Harvoni is gecontra-indiceerd voor gebruik samen met fenobarbital en fenytoïne (zie rubriek 4.3). |
| Carbamazepine | Interactie niet onderzocht Verwachting: ↓ Ledipasvir Waargenomen: Sofosbuvir ↓ Cmax 0,52 (0,43; 0,62) ↓ AUC 0,52 (0,46; 0,59) Cmin (NB/NVT) GS-331007 ↔ Cmax 1,04 (0,97; 1,11) ↔ AUC 0,99 (0,94; 1,04) Cmin (NB/NVT) (Inductie van P-gp) | Harvoni is gecontra-indiceerd voor gebruik samen met carbamazepine (zie rubriek 4.3). |
| Oxcarbazepine | Interactie niet onderzocht. Verwachting: ↓ Ledipasvir ↓ Sofosbuvir ↔ GS-331007 (Inductie van P-gp) | Gelijktijdige toediening van Harvoni met oxcarbazepine leidt naar verwachting tot een daling van de concentratie van ledipasvir en sofosbuvir, wat resulteert in een verminderd therapeutisch effect van Harvoni. Een dergelijke gelijktijdige toediening wordt niet aanbevolen (zie rubriek 4.4). |
| Geneesmiddel naar therapeutische gebieden | Effecten op concentraties geneesmiddel. Gemiddelde verhouding (90% betrouwbaarheids-interval) voor AUC, Cmax, Cmina, b | Aanbeveling m.b.t. gelijktijdige toediening met Harvoni |
| ANTIMYCOBACTERIËLE MIDDELEN | ||
Rifampicine (600 mg eenmaal daags)/ ledipasvir (enkelvoudige dosis van 90 mg)d Rifampicine (600 mg eenmaal daags)/ sofosbuvir (enkelvoudige dosis van 400 mg)d | Interactie niet onderzocht. Verwachting: Rifampicine ↔ Cmax ↔ AUC ↔ Cmin Waargenomen: Ledipasvir ↓ Cmax 0,65 (0,56; 0,76) ↓ AUC 0,41 (0,36; 0,48) (Inductie van P-gp) Interactie niet onderzocht. Verwachting: Rifampicine ↔ Cmax ↔ AUC ↔ Cmin Waargenomen: Sofosbuvir ↓ Cmax 0,23 (0,19; 0,29) ↓ AUC 0,28 (0,24; 0,32) GS-331007 ↔ Cmax 1,23 (1,14; 1,34) ↔ AUC 0,95 (0,88; 1,03) (Inductie van P-gp) | Harvoni is gecontra-indiceerd voor gebruik samen met rifampicine (zie rubriek 4.3). |
| Rifabutine | Interactie niet onderzocht. Verwachting: ↓ Ledipasvir Waargenomen: Sofosbuvir ↓ Cmax 0,64 (0,53; 0,77) ↓ AUC 0,76 (0,63; 0,91) Cmin (NB/NVT) GS-331007 ↔ Cmax 1,15 (1,03; 1,27) ↔ AUC 1,03 (0,95; 1,12) Cmin (NB/NVT) (Inductie van P-gp) | Harvoni is gecontra-indiceerd voor gebruik samen met rifabutine (zie rubriek 4.3). |
| Rifapentine | Interactie niet onderzocht. Verwachting: ↓ Ledipasvir ↓ Sofosbuvir ↔ GS-331007 (Inductie van P-gp) | Gelijktijdige toediening van Harvoni met rifapentine leidt naar verwachting tot een daling van de concentratie van ledipasvir en sofosbuvir, wat resulteert in een verminderd therapeutisch effect van Harvoni. Een dergelijke gelijktijdige toediening wordt niet aanbevolen. |
| Geneesmiddel naar therapeutische gebieden | Effecten op concentraties geneesmiddel. Gemiddelde verhouding (90% betrouwbaarheids-interval) voor AUC, Cmax, Cmina, b | Aanbeveling m.b.t. gelijktijdige toediening met Harvoni |
| SEDATIVA/HYPNOTICA | ||
Midazolam (2,5 mg enkelvoudige dosis)/ ledipasvir (90 mg enkelvoudige dosis) Ledipasvir (90 mg eenmaal daags) | Waargenomen: Midazolam ↔ Cmax 1,07 (1,00, 1,14) ↔ AUC 0,99 (0,95, 1,04) (Remming van CYP3A) Midazolam ↔ Cmax 0,95 (0,87, 1,04) ↔ AUC 0,89 (0,84, 0,95) (Inductie van CYP3A) Verwachting: ↔ Sofosbuvir ↔ GS-331007 | Er is geen dosisaanpassing van Harvoni of midazolam vereist. |
| ANTIVIRALE MIDDELEN TEGEN HIV: REVERSE TRANSCRIPTASEREMMERS | ||
| Efavirenz/ emtricitabine/ tenofovirdisoproxilfumaraat (600 mg/ 200 mg/ 300 mg/ eenmaal daags)/ ledipasvir (90 mg eenmaal daags)c/ sofosbuvir (400 mg eenmaal daags)c, d | Efavirenz ↔ Cmax 0,87 (0,79; 0,97) ↔ AUC 0,90 (0,84; 0,96) ↔ Cmin 0,91 (0,83; 0,99) Emtricitabine ↔ Cmax 1,08 (0,97; 1,21) ↔ AUC 1,05 (0,98; 1,11) ↔ Cmin 1,04 (0,98; 1,11) Tenofovir ↑ Cmax 1,79 (1,56; 2,04) ↑ AUC 1,98 (1,77; 2,23) ↑ Cmin 2,63 (2,32; 2,97) Ledipasvir ↓ Cmax 0,66 (0,59; 0,75) ↓ AUC 0,66 (0,59; 0,75) ↓ Cmin 0,66 (0,57; 0,76) Sofosbuvir ↔ Cmax 1,03 (0,87; 1,23) ↔ AUC 0,94 (0,81; 1,10) GS-331007 ↔ Cmax 0,86 (0,76; 0,96) ↔ AUC 0,90 (0,83; 0,97) ↔ Cmin 1,07 (1,02; 1,13) | Er is geen dosisaanpassing van Harvoni of efavirenz/ emtricitabine/ tenofovirdisoproxilfumaraat vereist. |
| Geneesmiddel naar therapeutische gebieden | Effecten op concentraties geneesmiddel. Gemiddelde verhouding (90% betrouwbaarheids-interval) voor AUC, Cmax, Cmina, b | Aanbeveling m.b.t. gelijktijdige toediening met Harvoni |
| Emtricitabine/ rilpivirine/ tenofovirdisoproxilfumaraat (200 mg/ 25 mg/ 300 mg eenmaal daags)/ ledipasvir (90 mg eenmaal daags)c/ sofosbuvir (400 mg eenmaal daags)c, d | Emtricitabine ↔ Cmax 1,02 (0,98; 1,06) ↔ AUC 1,05 (1,02; 1,08) ↔ Cmin 1,06 (0,97; 1,15) Rilpivirine ↔ Cmax 0,97 (0,88; 1,07) ↔ AUC 1,02 (0,94; 1,11) ↔ Cmin 1,12 (1,03; 1,21) Tenofovir ↔ Cmax 1,32 (1,25; 1,39) ↑ AUC 1,40 (1,31; 1,50) ↑ Cmin 1,91 (1,74; 2,10) Ledipasvir ↔ Cmax 1,01 (0,95; 1,07) ↔ AUC 1,08 (1,02; 1,15) ↔ Cmin 1,16 (1,08; 1,25) Sofosbuvir ↔ Cmax 1,05 (0,93; 1,20) ↔ AUC 1,10 (1,01; 1,21) GS-331007 ↔ Cmax 1,06 (1,01; 1,11) ↔ AUC 1,15 (1,11; 1,19) ↔ Cmin 1,18 (1,13; 1,24) | Er is geen dosisaanpassing van Harvoni of emtricitabine/ rilpivirine/ tenofovirdisoproxilfumaraat vereist. |
| Abacavir/ lamivudine (600 mg/ 300 mg eenmaal daags)/ ledipasvir (90 mg eenmaal daags)c/ sofosbuvir (400 mg eenmaal daags)c, d | Abacavir ↔ Cmax 0,92 (0,87; 0,97) ↔ AUC 0,90 (0,85; 0,94) Lamivudine ↔ Cmax 0,93 (0,87; 1,00) ↔ AUC 0,94 (0,90; 0,98) ↔ Cmin 1,12 (1,05; 1,20) Ledipasvir ↔ Cmax 1,10 (1,01; 1,19) ↔ AUC 1,18 (1,10; 1,28) ↔ Cmin 1,26 (1,17; 1,36) Sofosbuvir ↔ Cmax 1,08 (0,85; 1,35) ↔ AUC 1,21 (1,09; 1,35) GS-331007 ↔ Cmax 1,00 (0,94; 1,07) ↔ AUC 1,05 (1,01; 1,09) ↔ Cmin 1,08 (1,01; 1,14) | Er is geen dosisaanpassing van Harvoni of abacavir/ lamivudine vereist. |
| Geneesmiddel naar therapeutische gebieden | Effecten op concentraties geneesmiddel. Gemiddelde verhouding (90% betrouwbaarheids-interval) voor AUC, Cmax, Cmina, b | Aanbeveling m.b.t. gelijktijdige toediening met Harvoni |
| ANTIVIRALE MIDDELEN TEGEN HIV: HIV-PROTEASEREMMERS | ||
Atazanavir met ritonavir als booster (300 mg/ 100 mg eenmaal daags)/ ledipasvir (90 mg eenmaal daags)c/ sofosbuvir (400 mg eenmaal daags)c, d | Atazanavir ↔ Cmax 1,07 (1,00; 1,15) ↔ AUC 1,33 (1,25; 1,42) ↑ Cmin 1,75 (1,58; 1,93) Ledipasvir ↑ Cmax 1,98 (1,78; 2,20) ↑ AUC 2,13 (1,89; 2,40) ↑ Cmin 2,36 (2,08; 2,67) Sofosbuvir ↔ Cmax 0,96 (0,88; 1,05) ↔ AUC 1,08 (1,02; 1,15) GS-331007 ↔ Cmax 1,13 (1,08; 1,19) ↔ AUC 1,23 (1,18; 1,29) ↔ Cmin 1,28 (1,21; 1,36) | Er is geen dosisaanpassing van Harvoni of atazanavir (met ritonavir als booster) vereist. Voor de combinatie van tenofovir/emtricitabine + atazanavir/ritonavir, zie hieronder. |
Atazanavir met ritonavir als booster (300 mg/ 100 mg eenmaal daags) + emtricitabine/ tenofovirdisoproxilfumaraat (200 mg/ 300 mg eenmaal daags)/ ledipasvir (90 mg eenmaal daags)c/ sofosbuvir (400 mg eenmaal daags)c, d Gelijktijdige toedieningf | Atazanavir ↔ Cmax 1,07 (0,99; 1,14) ↔ AUC 1,27 (1,18; 1,37) ↑ Cmin 1,63 (1,45; 1,84) Ritonavir ↔ Cmax 0,86 (0,79; 0,93) ↔ AUC 0,97 (0,89; 1,05) ↑ Cmin 1,45 (1,27; 1,64) Emtricitabine ↔ Cmax 0,98 (0,94; 1,02) ↔ AUC 1,00 (0,97; 1,04) ↔ Cmin 1,04 (0,96; 1,12) Tenofovir ↑ Cmax 1,47 (1,37; 1,58) ↔ AUC 1,35 (1,29; 1,42) ↑ Cmin 1,47 (1,38; 1,57) Ledipasvir ↑ Cmax 1,68 (1,54; 1,84) ↑ AUC 1,96 (1,74; 2,21) ↑ Cmin 2,18 (1,91; 2,50) Sofosbuvir ↔ Cmax 1,01 (0,88; 1,15) ↔ AUC 1,11 (1,02; 1,21) GS-331007 ↔ Cmax 1,17 (1,12; 1,23) ↔ AUC 1,31 (1,25; 1,36) ↑ Cmin 1,42 (1,34; 1,49) | Bij toediening met tenofovirdisoproxilfumaraat in combinatie met atazanavir/ritonavir leidde Harvoni tot een stijging van de concentratie van tenofovir. De veiligheid van tenofovirdisoproxilfumaraat in het kader van een behandeling met Harvoni en een farmacokinetische booster (bijv. ritonavir of cobicistat) is niet vastgesteld. De combinatie moet met voorzichtigheid worden gebruikt, onder regelmatige controle van de nieren, indien geen andere alternatieven beschikbaar zijn (zie rubriek 4.4). De concentraties van atazanavir zijn ook verhoogd, met een risico op een stijging van het bilirubinegehalte/icterus. Dat risico is nog hoger indien ribavirine wordt gebruikt als onderdeel van de behandeling van HCV. |
| Geneesmiddel naar therapeutische gebieden | Effecten op concentraties geneesmiddel. Gemiddelde verhouding (90% betrouwbaarheids-interval) voor AUC, Cmax, Cmina, b | Aanbeveling m.b.t. gelijktijdige toediening met Harvoni |
Darunavir met ritonavir als booster (800 mg/ 100 mg eenmaal daags)/ ledipasvir (90 mg eenmaal daags)d Darunavir met ritonavir als booster (800 mg/ 100 mg eenmaal daags)/ sofosbuvir (400 mg eenmaal daags) | Darunavir ↔ Cmax 1,02 (0,88; 1,19) ↔ AUC 0,96 (0,84; 1,11) ↔ Cmin 0,97 (0,86; 1,10) Ledipasvir ↑ Cmax 1,45 (1,34; 1,56) ↑ AUC 1,39 (1,28; 1,49) ↑ Cmin 1,39 (1,29; 1,51) Darunavir ↔ Cmax 0,97 (0,94; 1,01) ↔ AUC 0,97 (0,94; 1,00) ↔ Cmin 0,86 (0,78; 0,96) Sofosbuvir ↑ Cmax 1,45 (1,10; 1,92) ↑ AUC 1,34 (1,12; 1,59) GS-331007 ↔ Cmax 0,97 (0,90; 1,05) ↔ AUC 1,24 (1,18; 1,30) | Er is geen dosisaanpassing van Harvoni of darunavir (met ritonavir als booster) vereist. Voor de combinatie van tenofovir/emtricitabine + darunavir/ritonavir, zie hieronder. |
Darunavir met ritonavir als booster (800 mg/ 100 mg eenmaal daags) + emtricitabine/ tenofovirdisoproxilfumaraat (200 mg/ 300 mg eenmaal daags)/ ledipasvir (90 mg eenmaal daags)c/ sofosbuvir (400 mg eenmaal daags)c, d Gelijktijdige toedieningf | Darunavir ↔ Cmax 1,01 (0,96; 1,06) ↔ AUC 1,04 (0,99; 1,08) ↔ Cmin 1,08 (0,98; 1,20) Ritonavir ↔ Cmax 1,17 (1,01; 1,35) ↔ AUC 1,25 (1,15; 1,36) ↑ Cmin 1,48 (1,34; 1,63) Emtricitabine ↔ Cmax 1,02 (0,96; 1,08) ↔ AUC 1,04 (1,00; 1,08) ↔ Cmin 1,03 (0,97; 1,10) Tenofovir ↑ Cmax 1,64 (1,54; 1,74) ↑ AUC 1,50 (1,42; 1,59) ↑ Cmin 1,59 (1,49; 1,70) Ledipasvir ↔ Cmax 1,11 (0,99; 1,24) ↔ AUC 1,12 (1,00; 1,25) ↔ Cmin 1,17 (1,04; 1,31) Sofosbuvir ↓ Cmax 0,63 (0,52; 0,75) ↓ AUC 0,73 (0,65; 0,82) GS-331007 ↔ Cmax 1,10 (1,04; 1,16) ↔ AUC 1,20 (1,16; 1,24) ↔ Cmin 1,26 (1,20; 1,32) | Bij toediening met darunavir/ritonavir in combinatie met tenofovirdisoproxilfumaraat leidde Harvoni tot een stijging van de concentratie van tenofovir. De veiligheid van tenofovirdisoproxilfumaraat in het kader van een behandeling met Harvoni en een farmacokinetische booster (bijv. ritonavir of cobicistat) is niet vastgesteld. De combinatie moet met voorzichtigheid worden gebruikt, onder regelmatige controle van de nieren, indien geen andere alternatieven beschikbaar zijn (zie rubriek 4.4). |
| Geneesmiddel naar therapeutische gebieden | Effecten op concentraties geneesmiddel. Gemiddelde verhouding (90% betrouwbaarheids-interval) voor AUC, Cmax, Cmina, b | Aanbeveling m.b.t. gelijktijdige toediening met Harvoni |
| Lopinavir met ritonavir als booster + emtricitabine/ tenofovirdisoproxilfumaraat | Interactie niet onderzocht. Verwachting: ↑ Lopinavir ↑ Ritonavir ↔ Emtricitabine ↑ Tenofovir ↑ Ledipasvir ↔ Sofosbuvir ↔ GS-331007 | Bij toediening met lopinavir/ritonavir in combinatie met tenofovirdisoproxilfumaraat leidt Harvoni naar verwachting tot een stijging van de concentratie van tenofovir. De veiligheid van tenofovirdisoproxilfumaraat in het kader van een behandeling met Harvoni en een farmacokinetische booster (bijv. ritonavir of cobicistat) is niet vastgesteld. De combinatie moet met voorzichtigheid worden gebruikt, onder regelmatige controle van de nieren, indien geen andere alternatieven beschikbaar zijn (zie rubriek 4.4). |
| Tipranavir met ritonavir als booster | Interactie niet onderzocht. Verwachting: ↓ Ledipasvir ↓ Sofosbuvir ↔ GS-331007 (Inductie van P-gp) | Gelijktijdige toediening van Harvoni met tipranavir (met ritonavir als booster) leidt naar verwachting tot een daling van de concentratie van ledipasvir, wat resulteert in een verminderd therapeutisch effect van Harvoni. Gelijktijdige toediening wordt niet aanbevolen. |
| ANTIVIRALE MIDDELEN TEGEN HIV: INTEGRASEREMMERS | ||
Raltegravir (400 mg tweemaal daags)/ ledipasvir (90 mg eenmaal daags)d Raltegravir (400 mg tweemaal daags)/ sofosbuvir (400 mg eenmaal daags)d | Raltegravir ↓ Cmax 0,82 (0,66; 1,02) ↔ AUC 0,85 (0,70; 1,02) ↑ Cmin 1,15 (0,90; 1,46) Ledipasvir ↔ Cmax 0,92 (0,85; 1,00) ↔ AUC 0,91 (0,84; 1,00) ↔ Cmin 0,89 (0,81; 0,98) Raltegravir ↓ Cmax 0,57 (0,44; 0,75) ↓ AUC 0,73 (0,59; 0,91) ↔ Cmin 0,95 (0,81; 1,12) Sofosbuvir ↔ Cmax 0,87 (0,71; 1,08) ↔ AUC 0,95 (0,82; 1,09) GS-331007 ↔ Cmax 1,09 (0,99; 1,19) ↔ AUC 1,02 (0,97; 1,08) | Er is geen dosisaanpassing van Harvoni of raltegravir vereist. |
| Geneesmiddel naar therapeutische gebieden | Effecten op concentraties geneesmiddel. Gemiddelde verhouding (90% betrouwbaarheids-interval) voor AUC, Cmax, Cmina, b | Aanbeveling m.b.t. gelijktijdige toediening met Harvoni |
Elvitegravir/ cobicistat/ emtricitabine/ tenofovirdisoproxilfumaraat (150 mg/ 150 mg/ 200 mg/ 300 mg eenmaal daags)/ ledipasvir (90 mg eenmaal daags)c/ sofosbuvir (400 mg eenmaal daags)c | Interactie niet onderzocht. Verwachting: ↔ Emtricitabine ↑ Tenofovir Waargenomen: Elvitegravir ↔ Cmax 0,88 (0,82; 0,95) ↔ AUC 1,02 (0,95; 1,09) ↑ Cmin 1,36 (1,23; 1,49) Cobicistat ↔ Cmax 1,25 (1,18; 1,32) ↑ AUC 1,59 (1,49; 1,70) ↑ Cmin 4,25 (3,47; 5,22) Ledipasvir ↑ Cmax 1,63 (1,51; 1,75) ↑ AUC 1,78 (1,64; 1,94) ↑ Cmin 1,91 (1,76; 2,08) Sofosbuvir ↑ Cmax 1,33 (1,14; 1,56) ↑ AUC 1,36 (1,21; 1,52) GS-331007 ↑ Cmax 1,33 (1,22; 1,44) ↑ AUC 1,44 (1,41; 1,48) ↑ Cmin 1,53 (1,47; 1,59) | Bij toediening met elvitegravir/ cobicistat/ emtricitabine/ tenofovirdisoproxilfumaraat leidt Harvoni naar verwachting tot een stijging van de concentratie van tenofovir. De veiligheid van tenofovirdisoproxilfumaraat in het kader van een behandeling met Harvoni en een farmacokinetische booster (bijv. ritonavir of cobicistat) is niet vastgesteld. De combinatie moet met voorzichtigheid worden gebruikt, onder regelmatige controle van de nieren, indien geen andere alternatieven beschikbaar zijn (zie rubriek 4.4). |
| Dolutegravir | Interactie niet onderzocht. Verwachting: ↔ Dolutegravir ↔ Ledipasvir ↔ Sofosbuvir ↔ GS-331007 | Er is geen dosisaanpassing vereist. |
| KRUIDENSUPPLEMENTEN | ||
| St. Janskruid | Interactie niet onderzocht. Verwachting: ↓ Ledipasvir ↓ Sofosbuvir ↔ GS-331007 (Inductie van P-gp) | Harvoni is gecontra-indiceerd voor gebruik samen met St. Janskruid (zie rubriek 4.3). |
| HMG-CoA-REDUCTASEREMMERS | ||
| Rosuvastatineg | ↑ Rosuvastatine (Remming van geneesmiddeltransporteiwitten OATP en BCRP) | Gelijktijdige toediening van Harvoni met rosuvastatine kan leiden tot een significante stijging van de concentratie van rosuvastatine (meervoudige stijging van de AUC), wat wordt geassocieerd met een verhoogd risico op myopathie, waaronder rabdomyolyse. Gelijktijdige toediening van Harvoni met rosuvastatine is gecontra-indiceerd (zie rubriek 4.3). |
| Geneesmiddel naar therapeutische gebieden | Effecten op concentraties geneesmiddel. Gemiddelde verhouding (90% betrouwbaarheids-interval) voor AUC, Cmax, Cmina, b | Aanbeveling m.b.t. gelijktijdige toediening met Harvoni |
| Pravastatineg | ↑ Pravastatine | Gelijktijdige toediening van Harvoni met pravastatine kan leiden tot een significante stijging van de concentratie van pravastatine, wat wordt geassocieerd met een verhoogd risico op myopathie. Klinische en biochemische controle wordt aanbevolen bij deze patiënten en een dosisaanpassing kan nodig zijn (zie rubriek 4.4). |
| Andere statines | Verwachting: ↑ Statines | Interacties kunnen niet worden uitgesloten met andere HMG-CoA-reductaseremmers. Bij gelijktijdige toediening met Harvoni, moet een lagere dosis statines worden overwogen en moet zorgvuldig worden gecontroleerd op bijwerkingen van statines (zie rubriek 4.4). |
| NARCOTISCHE ANALGETICA | ||
Methadon Methadon (Onderhoudstherapie met methadon [30 tot 130 mg/dag])/ sofosbuvir (400 mg eenmaal daags)d | Interactie niet onderzocht. Verwachting: ↔ Ledipasvir R-methadon ↔ Cmax 0,99 (0,85; 1,16) ↔ AUC 1,01 (0,85; 1,21) ↔ Cmin 0,94 (0,77; 1,14) S-methadon ↔ Cmax 0,95 (0,79; 1,13) ↔ AUC 0,95 (0,77; 1,17) ↔ Cmin 0,95 (0,74; 1,22) Sofosbuvir ↓ Cmax 0,95 (0,68; 1,33) ↑ AUC 1,30 (1,00; 1,69) GS-331007 ↓ Cmax 0,73 (0,65; 0,83) ↔ AUC 1,04 (0,89; 1,22) | Er is geen dosisaanpassing van Harvoni of methadon vereist. |
| IMMUNOSUPPRESSIVA | ||
Ciclosporineg Ciclosporine (enkelvoudige dosis van 600 mg)/ sofosbuvir (enkelvoudige dosis van 400 mg)h | Interactie niet onderzocht. Verwachting: ↑ Ledipasvir ↔ Ciclosporine Ciclosporine ↔ Cmax 1,06 (0,94; 1,18) ↔ AUC 0,98 (0,85; 1,14) Sofosbuvir ↑ Cmax 2,54 (1,87; 3,45) ↑ AUC 4,53 (3,26; 6,30) GS-331007 ↓ Cmax 0,60 (0,53; 0,69) ↔ AUC 1,04 (0,90; 1,20) | Er is geen dosisaanpassing van Harvoni of ciclosporine vereist bij de start van gelijktijdige toediening. Daarna kan nauwlettend toezicht en een mogelijke dosisaanpassing van ciclosporine nodig zijn. |
| Geneesmiddel naar therapeutische gebieden | Effecten op concentraties geneesmiddel. Gemiddelde verhouding (90% betrouwbaarheids-interval) voor AUC, Cmax, Cmina, b | Aanbeveling m.b.t. gelijktijdige toediening met Harvoni |
Tacrolimus Tacrolimus (enkelvoudige dosis van 5 mg)/ sofosbuvir (enkelvoudige dosis van 400 mg)h | Interactie niet onderzocht. Verwachting: ↔ Ledipasvir Tacrolimus ↓ Cmax 0,73 (0,59; 0,90) ↑ AUC 1,09 (0,84; 1,40) Sofosbuvir ↓ Cmax 0,97 (0,65; 1,43) ↑ AUC 1,13 (0,81; 1,57) GS-331007 ↔ Cmax 0,97 (0,83; 1,14) ↔ AUC 1,00 (0,87; 1,13) | Er is geen dosisaanpassing van Harvoni of tacrolimus vereist bij de start van gelijktijdige toediening. Daarna kan nauwlettend toezicht en mogelijke dosisaanpassing van tacrolimus nodig zijn. |
| ORALE ANTICONCEPTIVA | ||
Norgestimaat/ ethinyloestradiol (norgestimaat 0,180 mg/ 0,215 mg/ 0,25 mg/ ethinyloestradiol 0,025 mg)/ ledipasvir (90 mg eenmaal daags)d Norgestimaat/ ethinyloestradiol (norgestimaat 0,180 mg/ 0,215 mg/ 0,25 mg/ ethinyloestradiol 0,025 mg)/ sofosbuvir (400 mg eenmaal daags)d | Norelgestromine ↔ Cmax 1,02 (0,89; 1,16) ↔ AUC 1,03 (0,90; 1,18) ↔ Cmin 1,09 (0,91; 1,31) Norgestrel ↔ Cmax 1,03 (0,87; 1,23) ↔ AUC 0,99 (0,82; 1,20) ↔ Cmin 1,00 (0,81; 1,23) Ethinyloestradiol ↑ Cmax 1,40 (1,18; 1,66) ↔ AUC 1,20 (1,04; 1,39) ↔ Cmin 0,98 (0,79; 1,22) Norelgestromine ↔ Cmax 1,07 (0,94; 1,22) ↔ AUC 1,06 (0,92; 1,21) ↔ Cmin 1,07 (0,89; 1,28) Norgestrel ↔ Cmax 1,18 (0,99; 1,41) ↑ AUC 1,19 (0,98; 1,45) ↑ Cmin 1,23 (1,00; 1,51) Ethinyloestradiol ↔ Cmax 1,15 (0,97; 1,36) ↔ AUC 1,09 (0,94; 1,26) ↔ Cmin 0,99 (0,80; 1,23) | Er is geen dosisaanpassing van orale anticonceptiva vereist. |
a Gemiddelde verhouding (90% BI) van de farmacokinetische parameters van de geneesmiddelen wanneer gelijktijdig toegediend met één onderzoeksgeneesmiddel alleen of beide in combinatie. Geen effect = 1,00. b Alle onderzoeken naar interacties uitgevoerd bij gezonde vrijwilligers.
c Toegediend in de vorm van Harvoni.
d Bereik waarbinnen geen farmacokinetische interacties optreden: 70-143%.
e Dit zijn geneesmiddelen binnen de klasse, waarbij soortgelijke interacties konden worden voorspeld. f Alternerende toediening (met een tussenperiode van 12 uur) van atazanavir/ritonavir +
emtricitabine/tenofovirdisoproxilfumaraat of darunavir/ritonavir + emtricitabine/tenofovirdisoproxilfumaraat en Harvoni leverde soortgelijke resultaten op.
g Dit onderzoek werd uitgevoerd in aanwezigheid van twee andere direct werkende antivirale middelen. h Bio-equivalentie-/equivalentiegrenzen 80 125%.
4.6 Vruchtbaarheid, zwangerschap en borstvoeding
Vrouwen die zwanger kunnen worden / anticonceptie bij mannen en vrouwen
Bij gebruik van Harvoni in combinatie met ribavirine moet uiterste voorzichtigheid worden betracht om een zwangerschap te vermijden bij vrouwelijke patiënten en bij vrouwelijke partners van mannelijke patiënten. Significante teratogene en/of embryocide effecten zijn aangetoond bij alle diersoorten die aan ribavirine werden blootgesteld. Vrouwen die zwanger kunnen worden of hun mannelijke partners moeten een effectieve vorm van anticonceptie toepassen tijdens de behandeling en gedurende een periode na beëindiging van de behandeling, zoals wordt aanbevolen in de Samenvatting van de productkenmerken van ribavirine. Raadpleeg de Samenvatting van de productkenmerken van ribavirine voor bijkomende informatie.
Zwangerschap
Er zijn geen of een beperkte hoeveelheid gegevens (minder dan 300 zwangerschapsuitkomsten) over het gebruik van ledipasvir, sofosbuvir of Harvoni bij zwangere vrouwen.
De resultaten van dieronderzoek duiden niet op directe schadelijke effecten wat betreft reproductietoxiciteit. Er zijn met ledipasvir of sofosbuvir bij ratten en konijnen geen significante effecten waargenomen op de foetale ontwikkeling. Het was echter niet mogelijk om de bij ratten bereikte blootstellingsmarges voor sofosbuvir in verhouding tot de blootstelling bij mensen bij de aanbevolen klinische dosis precies te schatten (zie rubriek 5.3).
Uit voorzorg heeft het de voorkeur het gebruik van Harvoni te vermijden tijdens de zwangerschap.
Borstvoeding
Het is niet bekend of ledipasvir of sofosbuvir en zijn metabolieten in de moedermelk worden uitgescheiden.
Uit beschikbare farmacokinetische gegevens bij dieren blijkt dat ledipasvir en metabolieten van sofosbuvir in melk worden uitgescheiden (zie rubriek 5.3).
Risico voor pasgeborenen/zuigelingen kan niet worden uitgesloten. Daarom mag Harvoni niet worden gebruikt in de periode dat borstvoeding wordt gegeven.
Vruchtbaarheid
Er zijn geen gegevens beschikbaar over het effect van Harvoni op de vruchtbaarheid bij mensen. De resultaten van dieronderzoek duiden niet op schadelijke effecten van ledipasvir of sofosbuvir op de vruchtbaarheid.
Indien ribavirine gelijktijdig met Harvoni wordt toegediend, zijn de contra-indicaties met betrekking tot het gebruik van ribavirine tijdens de zwangerschap en in de periode dat borstvoeding wordt gegeven van toepassing (zie ook de Samenvatting van de productkenmerken voor ribavirine).
4.7 Beïnvloeding van de rijvaardigheid en het vermogen om machines te bedienen
Harvoni (alleen toegediend of in combinatie met ribavirine) heeft geen of een verwaarloosbare invloed op de rijvaardigheid en op het vermogen om machines te bedienen. Patiënten moet echter worden verteld dat vermoeidheid vaker voorkwam bij patiënten behandeld met ledipasvir/sofosbuvir in vergelijking met placebo.
4.8 Bijwerkingen
Samenvatting van het veiligheidsprofiel bij volwassenen
De beoordeling van de veiligheid van Harvoni was vooral gebaseerd op gepoolde klinische fase 3-onderzoeken zonder een controle met 1952 patiënten die Harvoni kregen gedurende 8, 12 of 24 weken met inbegrip van 872 patiënten die Harvoni kregen in combinatie met ribavirine.
Het percentage patiënten dat definitief met de behandeling stopte als gevolg van bijwerkingen bedroeg 0%, < 1% en 1% voor patiënten die ledipasvir/sofosbuvir kregen gedurende respectievelijk 8, 12 en 24 weken; en < 1%, 0% en 2% voor patiënten die een combinatietherapie met ledipasvir/sofosbuvir + ribavirine kregen gedurende respectievelijk 8, 12 en 24 weken.
In klinische onderzoeken kwamen vermoeidheid en hoofdpijn vaker voor bij patiënten behandeld met ledipasvir/sofosbuvir in vergelijking met placebo. Wanneer ledipasvir/sofosbuvir werd onderzocht met ribavirine, waren de meest frequente geneesmiddelbijwerkingen van de combinatietherapie met ledipasvir/sofosbuvir + ribavirine consistent met het bekende veiligheidsprofiel van ribavirine, zonder een toename van de frequentie of ernst van de verwachte geneesmiddelbijwerkingen.
Lijst van bijwerkingen in tabelvorm
De volgende geneesmiddelbijwerkingen zijn vastgesteld met Harvoni (tabel 7). De bijwerkingen worden hierna genoemd per lichaamssysteem/orgaanklasse en frequentie. De frequenties worden als volgt gedefinieerd: zeer vaak (≥ 1/10), vaak (≥ 1/100, < 1/10), soms (≥ 1/1.000, < 1/100), zelden (≥ 1/10.000, < 1/1.000) of zeer zelden (< 1/10.000).
Tabel 7: Bijwerkingen die zijn vastgesteld met Harvoni
| Frequentie | Bijwerking |
| Zenuwstelselaandoeningen: | |
| Zeer vaak | hoofdpijn |
| Huid- en onderhuidaandoeningen: | |
| Vaak | huiduitslag |
| Niet bekend | angio-oedeem |
| Algemene aandoeningen: | |
| Zeer vaak | vermoeidheid |
Volwassenen met gedecompenseerde cirrose en/of patiënten vóór of na een levertransplantatie
Het veiligheidsprofiel van ledipasvir/sofosbuvir met ribavirine gedurende 12 of 24 weken bij volwassenen met gedecompenseerde leveraandoening en/of patiënten na een levertransplantatie werd geëvalueerd in twee open-label onderzoeken (SOLAR-1 en SOLAR-2). Er werden geen nieuwe bijwerkingen vastgesteld bij patiënten met gedecompenseerde cirrose en/of patiënten na een levertransplantatie en die ledipasvir/sofosbuvir met ribavirine kregen. Hoewel bijwerkingen, waaronder ernstige bijwerkingen, vaker voorkwamen in dit onderzoek in vergelijking met onderzoeken die gedecompenseerde patiënten en/of patiënten na een levertransplantatie uitsloten, waren de waargenomen bijwerkingen de bijwerkingen die verwacht werden als klinisch gevolg van een gevorderde leveraandoening en/of -transplantatie of de bijwerkingen waren consistent met het bekende veiligheidsprofiel van ribavirine (zie rubriek 5.1 voor details van dit onderzoek).
Tijdens de behandeling traden dalingen van hemoglobinewaarden tot < 10 g/dl en < 8,5 g/dl op bij respectievelijk 39% en 13% van de patiënten behandeld met ledipasvir/sofosbuvir met ribavirine. Ribavirine werd gestaakt bij 15% van de patiënten.
Bij 7% van degenen die een levertransplantatie hadden ondergaan, werden de immunosuppressiva aangepast.
Patiënten met een nierfunctiestoornis
Ledipasvir/sofosbuvir werd gedurende 12 weken toegediend aan 18 patiënten met CHC-genotype 1 en een ernstige nierfunctiestoornis in een open-label onderzoek (onderzoek 0154). In deze beperkte verzameling klinische veiligheidsgegevens was het aantal bijwerkingen niet duidelijk verhoogd ten opzichte van wat te verwachten is bij patiënten met een ernstige nierfunctiestoornis.
De veiligheid van Harvoni is beoordeeld gedurende 12 weken in een niet-gecontroleerd onderzoek bij 95 patiënten met ESRD die dialyse vereist (onderzoek 4063). In deze situatie is de blootstelling aan de sofosbuvir-metaboliet GS-331007 20 maal zo hoog en worden de concentraties waarvoor bijwerkingen zijn waargenomen in preklinische onderzoeken overschreden. In deze beperkte verzameling klinische veiligheidsgegevens was het aantal bijwerkingen en sterfgevallen niet duidelijk verhoogd ten opzichte van wat te verwachten is bij ESRD-patiënten.
Pediatrische patiënten
De veiligheid en werkzaamheid van Harvoni bij pediatrische patiënten in de leeftijd van 3 jaar en ouder zijn gebaseerd op gegevens uit een fase 2, open-label klinisch onderzoek (onderzoek 1116) waarin 226 patiënten waren opgenomen die gedurende 12 of 24 weken werden behandeld met ledipasvir/sofosbuvir of gedurende 24 weken met ledipasvir/sofosbuvir plus ribavirine. De bijwerkingen die werden waargenomen, kwamen overeen met degene die werden waargenomen in klinische onderzoeken met ledipasvir/sofosbuvir bij volwassenen (zie tabel 7).
Beschrijving van geselecteerde bijwerkingen
Hartritmestoornissen
Er zijn gevallen van ernstige bradycardie en hartblok waargenomen bij gebruik van Harvoni met amiodaron en/of andere geneesmiddelen die de hartslag vertragen (zie rubriek 4.4 en 4.5).
Huidaandoeningen
Frequentie niet bekend: Stevens-Johnson-syndroom.
Melding van vermoedelijke bijwerkingen
Het is belangrijk om na toelating van het geneesmiddel vermoedelijke bijwerkingen te melden. Op deze wijze kan de verhouding tussen voordelen en risico’s van het geneesmiddel voortdurend worden gevolgd. Beroepsbeoefenaren in de gezondheidszorg wordt verzocht alle vermoedelijke bijwerkingen te melden via het nationale meldsysteem zoals vermeld in aanhangsel V.
4.9 Overdosering
De hoogste gedocumenteerde doses van ledipasvir en sofosbuvir waren respectievelijk 120 mg tweemaal daags gedurende 10 dagen en een enkelvoudige dosis van 1.200 mg. In deze onderzoeken met gezonde vrijwilligers werden er geen bijwerkingen waargenomen bij deze dosisniveaus; de bijwerkingen waren in frequentie en ernst vergelijkbaar met de bijwerkingen gemeld in de placebogroepen. De effecten van hogere doses zijn niet bekend.
Er is geen specifiek antidotum beschikbaar voor overdosering met Harvoni. Als overdosering optreedt, moet de patiënt worden gevolgd voor verschijnselen van toxiciteit. Behandeling van overdosering met Harvoni bestaat uit algemene ondersteunende maatregelen, waaronder controle van vitale functies alsook observatie van de klinische status van de patiënt. Het is onwaarschijnlijk dat hemodialyse in significante mate ledipasvir verwijdert, aangezien ledipasvir in hoge mate gebonden is aan plasma-eiwitten. Hemodialyse kan op doeltreffende wijze de belangrijkste circulerende metaboliet van sofosbuvir, GS-331007, verwijderen met een extractieverhouding van 53%.
5. FARMACOLOGISCHE EIGENSCHAPPEN
5.1 Farmacodynamische eigenschappen
Farmacotherapeutische categorie: direct werkend antiviraal middel, ATC-code: J05AP51
Werkingsmechanisme
Ledipasvir is een HCV-remmer die zich richt op het HCV-NS5A-eiwit, dat van essentieel belang is voor zowel RNA-replicatie als de vorming van HCV-virions. Biochemische bevestiging van NS5A-remming door ledipasvir is op dit moment niet mogelijk, aangezien NS5A geen enzymatische functie heeft. In-vitro-onderzoeken naar resistentieselectie en kruisresistentie duiden erop dat het werkingsmechanisme van ledipasvir bestaat uit het zich richten op NS5A.
Sofosbuvir is een pan-genotypische remmer van het RNA-afhankelijke RNA-polymerase van HCV NS5B, dat van essentieel belang is voor virale replicatie. Sofosbuvir is een nucleotide prodrug die na intracellulaire metabolisatie het farmacologisch actieve uridineanalogon-trifosfaat (GS-461203) vormt dat door het NS5B-polymerase ingebouwd wordt in HCV RNA en tot ketenterminatie leidt. GS-461203 (de actieve metaboliet van sofosbuvir) remt noch humane DNA- en RNA-polymerasen noch mitochondriaal RNA-polymerase.
Antivirale werking
De EC50-waarden van ledipasvir en sofosbuvir tegen replicons met volledige lengte of chimerische replicons die voor NS5A- en NS5B-sequenties uit klinische isolaten codeerden, worden in tabel 8 weergegeven. De aanwezigheid van 40% humaan serum had geen effect op de anti-HCV-activiteit van sofosbuvir, maar verlaagde de anti-HCV-activiteit van ledipasvir tegen HCV-replicons van genotype 1a met een factor 12.
Tabel 8: Werking van ledipasvir en sofosbuvir tegen chimerische replicons
Genotype van replicons | Werking van ledipasvir (EC50, nM) | Werking van sofosbuvir (EC50, nM) | ||
| Stabiele replicons | Transiënte NS5A-replicons Mediaan (spreiding)a | Stabiele replicons | Transiënte NS5B-replicons Mediaan (spreiding)a | |
| Genotype 1a | 0,031 | 0,018 (0,009-0,085) | 40 | 62 (29-128) |
| Genotype 1b | 0,004 | 0,006 (0,004-0,007) | 110 | 102 (45-170) |
| Genotype 2a | 21-249 | - | 50 | 29 (14-81) |
| Genotype 2b | 16-530b | - | 15b | - |
| Genotype 3a | 168 | - | 50 | 81 (24-181) |
| Genotype 4a | 0,39 | - | 40 | - |
| Genotype 4d | 0,60 | - | - | - |
| Genotype 5a | 0,15b | - | 15b | - |
| Genotype 6a | 1,1b | - | 14b | - |
| Genotype 6e | 264b | - | - | - |
a Transiënte replicons die NS5A of NS5B dragen, uit isolaten van patiënten.
b De chimerische replicons die NS5A-genen van genotype 2b, 5a, 6a en 6e dragen, werden gebruikt voor het testen van ledipasvir, terwijl de chimerische replicons die NS5B-genen van genotype 2b, 5a of 6a dragen, werden gebruikt voor het testen van sofosbuvir.
Resistentie
In celkweken
In celkweken zijn HCV-replicons met verminderde gevoeligheid voor ledipasvir geselecteerd voor genotype 1a en 1b. Verminderde gevoeligheid voor ledipasvir ging bij zowel genotype 1a als 1b gepaard met de primaire NS5A-substitutie Y93H. Bovendien ontwikkelde zich een Q30E-substitutie in replicons van genotype 1a. Plaatsgerichte mutagenese van NS5A-RAV’s toonde aan dat substituties die leiden tot een wijziging met een factor > 100 en ≤ 1.000 van de gevoeligheid voor ledipasvir, Q30H/R, L31I/M/V, P32L en Y93T zijn bij genotype 1a, en P58D en Y93S bij genotype 1b; substituties die leiden tot een wijziging met een factor > 1.000 zijn M28A/G, Q30E/G/K, H58D, Y93C/H/N/S bij genotype 1a, en A92K en Y93H bij genotype 1b.
In celkweken zijn HCV-replicons met verminderde gevoeligheid voor sofosbuvir geselecteerd voor diverse genotypes, waaronder 1b, 2a, 2b, 3a, 4a, 5a en 6a. Verminderde gevoeligheid voor sofosbuvir ging bij alle onderzochte replicongenotypes gepaard met de primaire NS5B-substitutie S282T. Plaatsgerichte mutagenese van de S282T-substitutie in replicons van 8 genotypes leidde tot een 2- tot 18-voudig verminderde gevoeligheid voor sofosbuvir en tot een daling van de virale replicatiecapaciteit met 89% tot 99% vergeleken met het overeenkomstige wildtype.
In klinisch onderzoek – volwassenen genotype 1
In een gepoolde analyse van patiënten die ledipasvir/sofosbuvir in fase 3-onderzoeken (ION-3, ION-1 en ION-2) kregen, kwamen 37 patiënten (29 met genotype 1a en 8 met genotype 1b) in aanmerking voor analyse van de resistentie als gevolg van virologisch falen of vroegtijdig stoppen met het onderzoeksgeneesmiddel en een HCV-RNA-concentratie > 1.000 IE/ml. Voor respectievelijk 37/37 en 36/37 patiënten waren NS5A en NS5B deep-sequencing-gegevens (afkappunt voor assay van 1%) na aanvang beschikbaar.
Met resistentie geassocieerde varianten (RAV’s) van NS5A zijn waargenomen in na aanvang verkregen isolaten van 29/37 patiënten (22/29 met genotype 1a en 7/8 met genotype 1b) die geen aanhoudende virologische respons (sustained virologic response, SVR) bereikten. Van de 29 patiënten met genotype 1a die in aanmerking kwamen voor een resistentietest, hadden 22/29 patiënten (76%) een of meer NS5A-RAV’s op positie K24, M28, Q30, L31, S38 en Y93 bij falen, terwijl bij de overige 7/29 patiënten geen NS5A-RAV’s werden gedetecteerd bij falen. De meest voorkomende varianten waren Q30R, Y93H en L31M. Van de 8 patiënten met genotype 1b die in aanmerking kwamen voor een resistentietest, hadden 7/8 patiënten (88%) een of meer NS5A-RAV’s op positie L31 en Y93 bij falen, terwijl 1/8 patiënten geen NS5A-RAV’s had bij falen. De meest voorkomende variant was Y93H. Van de 8 patiënten die geen NS5A-RAV’s hadden bij falen, kregen 7 patiënten een behandeling van 8 weken (n = 3 met ledipasvir/sofosbuvir; n = 4 met ledipasvir/sofosbuvir + ribavirine) en 1 patiënt kreeg ledipasvir/sofosbuvir gedurende 12 weken. In fenotypische analyses vertoonden na aanvang verkregen isolaten van patiënten die NS5A-RAV’s hadden bij falen 20- tot ten minste een 243-voudig (de hoogste geteste dosis) verminderde gevoeligheid voor ledipasvir. Plaatsgerichte mutagenese van de Y93H-substitutie in zowel genotype 1a als 1b alsook de Q30R- en L31M-substitutie in genotype 1a leidde tot een aanzienlijk verminderde gevoeligheid voor ledipasvir (de EC50 wijzigde met een factor variërend van 544 tot 1.677).
Bij patiënten met gecompenseerde leveraandoening na transplantatie of patiënten met gedecompenseerde leveraandoening vóór of na transplantatie (onderzoeken SOLAR-1 en SOLAR-2) was recidief geassocieerd met het vinden van één of meer van de volgende NS5A RAV's: K24R, M28T, Q30R/H/K, L31V, H58D en Y93H/C bij 12/14 patiënten met genotype 1a, en L31M, Y93H/N bij 6/6 patiënten met genotype 1b.
Een NS5B-subsitutie E237G werd gevonden bij 3 patiënten (1 met genotype 1b en 2 met genotype 1a) in de fase 3-onderzoeken (ION-3, ION-1 en ION-2) en bij 3 patiënten met een genotype 1a-infectie in de onderzoeken SOLAR-1 en SOLAR-2 ten tijde van recidief. De E237G-substitutie liet een 1,3-voudig verminderde gevoeligheid voor sofosbuvir zien in de replicontest van genotype 1a. De klinische significantie van deze substitutie is op dit moment onbekend.
De met resistentie tegen sofosbuvir geassocieerde substitutie S282T in NS5B werd niet gevonden in isolaten van virologisch falen van de fase 3-onderzoeken. De NS5B-S282T-substitutie in combinatie met NS5A-substituties L31M, Y93H en Q30L werd echter gevonden bij één patiënt bij falen na behandeling gedurende 8 weken met ledipasvir/sofosbuvir van een fase 2-onderzoek (LONESTAR). Deze patiënt werd daarna opnieuw behandeld met ledipasvir/sofosbuvir + ribavirine gedurende 24 weken en bereikte SVR na herbehandeling.
In het onderzoek SIRIUS (zie “Klinische werkzaamheid en veiligheid”, hieronder) hadden 5 patiënten met infectie met genotype 1 een recidief na behandeling met ledipasvir/sofosbuvir met of zonder ribavirine. NS5A-RAV’s werden waargenomen op het moment van recidief bij 5/5 patiënten (voor genotype 1a: Q30R/H + L31M/V [n = 1] en Q30R [n = 1]; voor genotype 1b: Y93H [n = 3]).
In klinisch onderzoek – volwassenen genotype 2, 3, 4, 5 en 6
NS5A-RAV’s: In het klinische onderzoek trad bij geen van de patiënten met infectie met genotype 2 een recidief op; daarom zijn er geen gegevens over NS5A-RAV’s op het moment van falen.
Bij patiënten met infectie met genotype 3 en virologisch falen werd op het moment van falen doorgaans geen ontwikkeling van NS5A-RAV’s (inclusief verrijking van bij aanvang aanwezige RAV’s) vastgesteld (n = 17).
Er zijn slechts kleine aantallen patiënten met een infectie met genotype 4, 5 en 6 geëvalueerd (in totaal 5 patiënten met falen). Bij 1 patiënt trad de NS5A-substitutie Y93C in het HCV (genotype 4) op, terwijl bij alle patiënten op het moment van falen de bij aanvang aanwezige NS5A-RAV’s werden waargenomen. In het onderzoek SOLAR-2 trad bij één patiënt met genotype 4d ten tijde van recidief NS5B-substitutie E237G op. De klinische significantie van deze substitutie is op dit moment onbekend.
NS5B-RAV’s: De NS5B-substitutie S282T trad in het HCV op van 1/17 patiënten met infectie met genotype 3 en falen alsmede in het HCV van 1/3, 1/1 en 1/1 patiënten met infectie met respectievelijk genotype 4, 5 en 6 en falen.
Effect van met resistentie geassocieerde HCV-varianten bij aanvang op het resultaat van de behandeling
Volwassenen genotype 1
Analyses zijn uitgevoerd ter verkenning van het verband tussen vooraf bestaande NS5A-RAV’s bij aanvang en het resultaat van de behandeling. In de gepoolde analyse van de fase 3-onderzoeken werden bij 16% van de patiënten bij aanvang NS5A-RAV’s vastgesteld door middel van populatie-sequencing of deep-sequencing, ongeacht het subtype. NS5A-RAV’s bij aanvang waren overmatig aanwezig bij patiënten die een recidief doormaakten in de fase 3-onderzoeken (zie “Klinische werkzaamheid en veiligheid”).
Na een 12 weken durende behandeling met ledipasvir/sofosbuvir (zonder ribavirine) bij eerder behandelde patiënten (groep 1 van het onderzoek ION-2) bereikten 4/4 patiënten met bij aanvang NS5A-RAV’s die leidden tot een wijziging van de gevoeligheid voor ledipasvir met een factor ≤ 100, SVR. Voor dezelfde behandelingsgroep trad bij patiënten met bij aanvang NS5A-RAV’s die leidden tot een wijziging met een factor > 100, recidief op bij 4/13 (31%), ten opzichte van 3/95 (3%) bij diegenen die bij aanvang geen RAV’s hadden of RAV’s hadden die leidden tot een wijziging met een factor ≤ 100.
Na een 12 weken durende behandeling met ledipasvir/sofosbuvir met ribavirine bij eerder behandelde patiënten met gecompenseerde cirrose (SIRIUS, n = 77) bereikten 8/8 patiënten met bij aanvang NS5A-RAV’s die tot een > 100-voudig verminderde gevoeligheid voor ledipasvir leidden, SVR12.
Bij patiënten met gecompenseerde leveraandoening na transplantatie (onderzoeken SOLAR-1 en SOLAR-2) trad geen recidief op bij patiënten met bij aanvang NS5A RAV's (n = 23) na een behandeling van 12 weken met ledipasvir/sofosbuvir + ribavirine. Bij patiënten met gedecompenseerde leveraandoening (vóór en na transplantatie) trad bij 4/16 (25%) patiënten met NS5A RAV's die leidden tot een > 100-voudige resistentie recidief op na 12 weken behandeling met ledipasvir/sofosbuvir + ribavirine vergeleken met 7/120 (6%) bij diegenen die bij aanvang geen NS5A RAV's of RAV's hadden die leidden tot een wijziging met een factor ≤ 100.
De groep van NS5A-RAV’s die leidde tot een > 100-voudige verschuiving en die werd waargenomen bij patiënten bestond uit de volgende substituties in genotype 1a (M28A, Q30H/R/E, L31M/V/I, H58D, Y93H/N/C) of in genotype 1b (Y93H). Het percentage van dergelijke NS5A-RAV’s bij aanvang dat is waargenomen met deep-sequencing varieerde van zeer laag (afkappunt voor assay = 1%) tot hoog (het grootste deel van de plasmapopulatie).
Bij geen enkele patiënt in de fase 3-onderzoeken werd de met resistentie tegen sofosbuvir geassocieerde substitutie S282T in de NS5B-sequentie bij aanvang door middel van populatie-sequencing of deep-sequencing gevonden. SVR werd bereikt bij alle 24 patiënten (n = 20 met L159F+C316N; n = 1 met L159F; en n = 3 met N142T) die bij aanvang varianten hadden die geassocieerd waren met resistentie tegen NS5B-nucleosideremmers.
Volwassenen genotype 2, 3, 4, 5 en 6
Vanwege de beperkte omvang van de onderzoeken is de invloed van bij aanvang aanwezige NS5A-RAV’s op het resultaat van de behandeling bij patiënten met CHC-genotype 2, 3, 4, 5 of 6 niet volledig geëvalueerd. Er zijn geen belangrijke verschillen in de resultaten waargenomen afhankelijk van de aan- of afwezigheid van NS5A-RAV’s bij aanvang.
Pediatrische patiënten
De aanwezigheid van NS5A- en/of NS5B-RAV’s vóór behandeling had geen invloed op het resultaat van de behandeling, want alle proefpersonen met RAV’s vóór behandeling bereikten SVR12 en SVR24. Eén met HCV-genotype 1a geïnfecteerde proefpersoon van 8 jaar oud die geen SVR12 bereikte, had bij aanvang geen NS5A- of NS5B-nucleosideremmer-RAV’s en had opkomende NS5A-RAV Y93H op het moment van recidief.
Kruisresistentie
Ledipasvir was volledig werkzaam tegen de met resistentie tegen sofosbuvir geassocieerde substitutie S282T in NS5B, terwijl alle met resistentie tegen ledipasvir geassocieerde substituties in NS5A volledig gevoelig waren voor sofosbuvir. Zowel sofosbuvir als ledipasvir was volledig werkzaam tegen substituties geassocieerd met resistentie tegen andere klassen van direct werkende antivirale middelen met een ander werkingsmechanisme, zoals NS5B-niet-nucleosideremmers en NS3-proteaseremmers. NS5A-substituties die leiden tot resistentie tegen ledipasvir kunnen de antivirale werking van andere NS5A-remmers verminderen.
Klinische werkzaamheid en veiligheid
De werkzaamheid van ledipasvir [LDV]/sofosbuvir [SOF] werd geëvalueerd in drie open-label fase 3-onderzoeken met gegevens die beschikbaar zijn van in totaal 1.950 patiënten met CHC-genotype 1. De drie fase 3-onderzoeken omvatten één onderzoek uitgevoerd bij niet-cirrotische, nog niet eerder behandelde patiënten (ION-3); één onderzoek bij cirrotische en niet-cirrotische, nog niet eerder behandelde patiënten (ION-1); en één onderzoek bij cirrotische en niet-cirrotische patiënten bij wie een eerdere therapie met een interferongebaseerd regime faalde, waaronder regimes met een HCV-proteaseremmer (ION-2). Patiënten in deze onderzoeken hadden een gecompenseerde leveraandoening. Alle drie fase 3-onderzoeken evalueerden de werkzaamheid van ledipasvir/sofosbuvir met of zonder ribavirine.
Voor elk onderzoek werd de behandelingsduur vastgelegd. De waarden van het serum-HCV-RNA werden tijdens de klinische onderzoeken gemeten aan de hand van de COBAS TaqMan HCV-assay (versie 2.0), voor gebruik met het High Pure System. De assay had een lower limit of quantification (LLOQ) van 25 IE/ml. SVR was het primaire eindpunt voor bepaling van het HCV-genezingspercentage, dat werd gedefinieerd als HCV RNA minder dan LLOQ 12 weken na beëindiging van de behandeling.
Nog niet eerder behandelde volwassenen zonder cirrose – ION-3 (onderzoek 0108) – genotype 1 ION-3 evalueerde een 8 weken durende behandeling met ledipasvir/sofosbuvir met of zonder ribavirine en een 12 weken durende behandeling met ledipasvir/sofosbuvir bij nog niet eerder behandelde, niet-cirrotische patiënten met CHC-genotype 1. Patiënten werden gerandomiseerd in een verhouding van 1:1:1 naar een van de drie behandelingsgroepen en gestratificeerd naar HCV-genotype (1a versus 1b).
Tabel 9: Demografische gegevens en aanvangskenmerken in onderzoek ION-3
| Karakterisering van patiënt | LDV/SOF 8 weken (n = 215) | LDV/SOF+RBV 8 weken (n = 216) | LDV/SOF 12 weken (n = 216) | TOTAAL (n = 647) |
| Leeftijd (jaar): mediaan (spreiding) | 53 (22-75) | 51 (21-71) | 53 (20-71) | 52 (20-75) |
| Mannelijk geslacht | 60% (130) | 54% (117) | 59% (128) | 58% (375) |
| Ras: Zwart/ Afrikaans-Amerikaans | 21% (45) | 17% (36) | 19% (42) | 19% (123) |
| Blank | 76% (164) | 81% (176) | 77% (167) | 78% (507) |
| Genotype 1a | 80% (171) | 80% (172) | 80% (172) | 80% (515)a |
| IL28CC-genotype | 26% (56) | 28% (60) | 26% (56) | 27% (172) |
| Metavir-score bepaald met FibroTestb | ||||
| F0-F1 | 33% (72) | 38% (81) | 33% (72) | 35% (225) |
| F2 | 30% (65) | 28% (61) | 30% (65) | 30% (191) |
| F3-F4 | 36% (77) | 33% (71) | 37% (79) | 35% (227) |
| Kan niet worden geïnterpreteerd | < 1% (1) | 1% (3) | 0% (0) | < 1% (4) |
a Bij één patiënt in de behandelingsgroep van LDV/SOF gedurende 8 weken was het subtype genotype 1 niet bevestigd. b Niet-ontbrekende FibroTest-resultaten krijgen als volgt een Metavir-score toegewezen: 0-0,31 = F0-F1; 0,32-0,58 = F2;
0,59-1,00 = F3-F4.
Tabel 10: Responspercentages in het onderzoek ION-3
| LDV/SOF 8 weken (n = 215) | LDV/SOF+RBV 8 weken (n = 216) | LDV/SOF 12 weken (n = 216) | |
| SVR | 94% (202/215) | 93% (201/216) | 96% (208/216) |
| Resultaat voor patiënten zonder SVR | |||
| Virologisch falen tijdens behandeling | 0/215 | 0/216 | 0/216 |
| Recidiefa | 5% (11/215) | 4% (9/214) | 1% (3/216) |
| Overigeb | < 1% (2/215) | 3% (6/216) | 2% (5/216) |
| Genotype | |||
| Genotype 1a | 93% (159/171) | 92% (159/172) | 96% (165/172) |
| Genotype 1b | 98% (42/43) | 95% (42/44) | 98% (43/44) |
a De noemer voor recidief is het aantal patiënten met HCV RNA < LLOQ bij hun laatste evaluatie tijdens de behandeling. b Overige omvat patiënten die geen SVR bereikten en niet voldeden aan de criteria voor virologisch falen (bijv. lost to follow-up).
De 8 weken durende behandeling met ledipasvir/sofosbuvir zonder ribavirine was niet-inferieur ten opzichte van de 8 weken durende behandeling met ledipasvir/sofosbuvir en ribavirine (behandelingsverschil 0,9%; 95% betrouwbaarheidsinterval: -3,9% tot 5,7%) en de 12 weken durende behandeling met ledipasvir/sofosbuvir (behandelingsverschil -2,3%; 97,5% betrouwbaarheidsinterval: -7,2% tot 3,6%). Bij de patiënten met HCV RNA bij aanvang < 6 miljoen IE/ml bedroeg de SVR 97% (119/123) met een 8 weken durende behandeling met ledipasvir/sofosbuvir en 96% (126/131) met een 12 weken durende behandeling met ledipasvir/sofosbuvir.
Tabel 11: Recidiefpercentages naar aanvangskenmerken in onderzoek ION-3, populatie met virologisch falen*
| LDV/SOF | LDV/SOF+RBV | LDV/SOF | |||||||||||
| 8 weken | 8 weken | 12 weken | |||||||||||
| (n = 213) | (n = 210) | (n = 211) | |||||||||||
| Geslacht | |||||||||||||
| Man | 8% (10/129) | 7% (8/114) | 2% (3/127) | ||||||||||
| Vrouw | 1% (1/84) | 1% (1/96) | 0% (0/84) | ||||||||||
| IL28-genotype | |||||||||||||
| CC | 4% (2/56) | 0% (0/57) | 0% (0/54) | ||||||||||
| Non-CC | 6% (9/157) | 6% (9/153) | 2% (3/157) | ||||||||||
| HCV RNA bij aanvanga | |||||||||||||
| HCV RNA < 6 miljoen IE/ml | 2% (2/121) | 2% (3/136) | 2% (2/128) | ||||||||||
| HCV RNA ≥ 6 miljoen IE/ml | 10% (9/92) | 8% (6/74) | 1% (1/83) | ||||||||||
* Lost to follow-up-patiënten of patiënten die hun toestemming introkken, zijn uitgesloten.
a HCV-RNA-waarden werden bepaald aan de hand van de TaqMan-assay van Roche; de HCV RNA van een patiënt kan van bezoek tot bezoek variëren.
Nog niet eerder behandelde volwassenen met of zonder cirrose – ION-1 (onderzoek 0102) – genotype 1
ION-1 was een gerandomiseerd, open-label onderzoek dat 12 en 24 weken durende behandelingen met ledipasvir/sofosbuvir met of zonder ribavirine evalueerde bij 865 nog niet eerder behandelde patiënten met CHC-genotype 1, met inbegrip van patiënten met cirrose (1:1:1:1 gerandomiseerd). Randomisatie was gestratificeerd naar de aan- of afwezigheid van cirrose en naar HCV-genotype (1a versus 1b).
Tabel 12: Demografische gegevens en aanvangskenmerken in onderzoek ION-1
| Karakterisering van patiënt | LDV/SOF 12 weken (n = 214) | LDV/SOF+ RBV 12 weken (n = 217) | LDV/SOF 24 weken (n = 217) | LDV/SOF+ RBV 24 weken (n = 217) | TOTAAL (n = 865) |
| Leeftijd (jaar): mediaan (spreiding) | 52 (18-75) | 52 (18-78) | 53 (22-80) | 53 (24-77) | 52 (18-80) |
| Mannelijk geslacht | 59% (127) | 59% (128) | 64% (139) | 55% (119) | 59% (513) |
| Ras: Zwart/ Afrikaans-Amerikaans | 11% (24) | 12% (26) | 15% (32) | 12% (26) | 12% (108) |
| Blank | 87% (187) | 87% (188) | 82% (177) | 84% (183) | 85% (735) |
| Genotype 1aa | 68% (145) | 68% (148) | 67% (146) | 66% (143) | 67% (582) |
| IL28CC-genotype | 26% (55) | 35% (76) | 24% (52) | 34% (73) | 30% (256) |
| Metavir-score bepaald met FibroTestb | |||||
| F0-F1 | 27% (57) | 26% (56) | 29% (62) | 30% (66) | 28% (241) |
| F2 | 26% (56) | 25% (55) | 22% (47) | 28% (60) | 25% (218) |
| F3-F4 | 47% (100) | 48% (104) | 49% (107) | 42% (91) | 46% (402) |
| Kan niet worden geïnterpreteerd | < 1% (1) | 1% (2) | < 1% (1) | 0% (0) | < 1% (4) |
a Het subtype genotype 1 was niet bevestigd bij twee patiënten in de behandelingsgroep van LDV/SOF gedurende
12 weken, bij één patiënt in de behandelingsgroep van LDV/SOF+RBV gedurende 12 weken, bij twee patiënten in de behandelingsgroep van LDV/SOF gedurende 24 weken en bij twee patiënten in de behandelingsgroep van LDV/SOF+RBV gedurende 24 weken.
b Niet-ontbrekende FibroTest-resultaten krijgen als volgt een Metavir-score toegewezen: 0-0,31 = F0-F1; 0,32-0,58 = F2;
0,59-1,00 = F3-F4.
Tabel 13: Responspercentages in het onderzoek ION-1
| LDV/SOF 12 weken (n = 214) | LDV/SOF+RBV 12 weken (n = 217) | LDV/SOF 24 weken (n = 217) | LDV/SOF+RBV 24 weken (n = 217) | |
| SVR | 99% (210/213) | 97% (211/217) | 98% (213/217) | 99% (215/217) |
| Resultaat voor patiënten zonder SVR | ||||
Virologisch falen tijdens behandeling | 0/213a | 0/217 | < 1% (1/217) | 0/216 |
| Recidiefb | < 1% (1/212) | 0/217 | < 1% (1/215) | 0/216 |
| Overigec | < 1% (2/213) | 3% (6/217) | < 1% (2/217) | < 1% (2/217) |
| SVR-percentages voor geselecteerde subgroepen | ||||
| Genotype | ||||
| Genotype 1a | 98% (142/145) | 97% (143/148) | 99% (144/146) | 99% (141/143) |
| Genotype 1b | 100% (67/67) | 99% (67/68) | 97% (67/69) | 100% (72/72) |
| Cirrosed | ||||
| Nee | 99% (176/177) | 97% (177/183) | 98% (181/184) | 99% (178/180) |
| Ja | 94% (32/34) | 100% (33/33) | 97% (32/33) | 100% (36/36) |
a Eén patiënt werd uitgesloten van de behandelingsgroep van LDV/SOF gedurende 12 weken en één patiënt werd uitgesloten van de behandelingsgroep van LDV/SOF+RBV gedurende 24 weken, omdat beide patiënten CHC-genotype 4 hadden.
b De noemer voor recidief is het aantal patiënten met HCV RNA < LLOQ bij hun laatste evaluatie tijdens de behandeling. c Overige omvat patiënten die geen SVR bereikten en niet voldeden aan de criteria voor virologisch falen (bijv. lost to follow-up).
d Patiënten van wie de cirrosestatus ontbrak, werden uitgesloten van de analyse van deze subgroep.
Eerder behandelde volwassenen met of zonder cirrose – ION-2 (onderzoek 0109) – genotype 1 ION-2 was een gerandomiseerd, open-label onderzoek ter evaluatie van 12 en 24 weken durende behandelingen met ledipasvir/sofosbuvir met of zonder ribavirine (1:1:1:1 gerandomiseerd) bij patiënten geïnfecteerd met HCV-genotype 1, met of zonder cirrose, bij wie een eerdere therapie met een interferongebaseerd regime heeft gefaald, waaronder regimes met een HCV-proteaseremmer. Randomisatie was gestratificeerd naar aan- of afwezigheid van cirrose, naar HCV-genotype (1a versus 1b) en naar respons op een eerdere behandeling van HCV (recidief/doorbraak versus geen respons).
Tabel 14: Demografische gegevens en aanvangskenmerken in onderzoek ION-2
| Karakterisering van patiënt | LDV/SOF 12 weken (n = 109) | LDV/SOF+ RBV 12 weken (n = 111) | LDV/SOF 24 weken (n = 109) | LDV/SOF+ RBV 24 weken (n = 111) | TOTAAL (n = 440) |
| Leeftijd (jaar): mediaan (spreiding) | 56 (24-67) | 57 (27-75) | 56 (25-68) | 55 (28-70) | 56 (24-75) |
| Mannelijk geslacht | 68% (74) | 64% (71) | 68% (74) | 61% (68) | 65% (287) |
| Ras: Zwart/ Afrikaans-Amerikaans | 22% (24) | 14% (16) | 16% (17) | 18% (20) | 18% (77) |
| Blank | 77% (84) | 85% (94) | 83% (91) | 80% (89) | 81% (358) |
| Genotype 1a | 79% (86) | 79% (88) | 78% (85) | 79% (88) | 79% (347) |
| Eerdere behandeling van HCV | |||||
| PEG-IFN+RBV | 39% (43) | 42% (47) | 53% (58) | 53% (59) | 47% (207)a |
HCV- proteaseremmer + PEG-IFN+RBV | 61% (66) | 58% (64) | 46% (50) | 46% (51) | 53% (231)a |
| IL28CC-genotype | 9% (10) | 10% (11) | 14% (16) | 16% (18) | 13% (55) |
| Metavir-score bepaald met FibroTestb | |||||
| F0-F1 | 14% (15) | 10% (11) | 12% (13) | 16% (18) | 13% (57) |
| F2 | 28% (31) | 26% (29) | 28% (31) | 30% (33) | 28% (124) |
| F3-F4 | 58% (63) | 64% (71) | 58% (63) | 54% (60) | 58% (257) |
| Kan niet worden geïnterpreteerd | 0% (0) | 0% (0) | 2% (2) | 0% (0) | < 1% (2) |
a Bij één patiënt in de behandelingsgroepen van LDV/SOF gedurende 24 weken en bij één patiënt in de behandelingsgroep van LDV/SOF+RBV gedurende 24 weken faalde eerder de behandeling van een regime op basis van niet-gepegyleerd interferon.
b Niet-ontbrekende FibroTest-resultaten krijgen als volgt een Metavir-score toegewezen: 0-0,31 = F0-F1; 0,32-0,58 = F2;
0,59-1,00 = F3-F4.
Tabel 15: Responspercentages in het onderzoek ION-2
| LDV/SOF 12 weken (n = 109) | LDV/SOF+RBV 12 weken (n = 111) | LDV/SOF 24 weken (n = 109) | LDV/SOF+RBV 24 weken (n = 111) | |
| SVR | 94% (102/109) | 96% (107/111) | 99% (108/109) | 99% (110/111) |
| Resultaat voor patiënten zonder SVR | ||||
Virologisch falen tijdens behandeling | 0/109 | 0/111 | 0/109 | < 1% (1/111) |
| Recidiefa | 6% (7/108) | 4% (4/111) | 0/109 | 0/110 |
| Overigeb | 0/109 | 0/111 | < 1% (1/109) | 0/111 |
| SVR-percentages voor geselecteerde subgroepen | ||||
| Genotype | ||||
| Genotype 1a | 95% (82/86) | 95% (84/88) | 99% (84/85) | 99% (87/88) |
| Genotype 1b | 87% (20/23) | 100% (23/23) | 100% (24/24) | 100% (23/23) |
| Cirrose | ||||
| Nee | 95% (83/87) | 100% (88/88)c | 99% (85/86)c | 99% (88/89) |
| Jad | 86% (19/22) | 82% (18/22) | 100% (22/22) | 100% (22/22) |
| Eerdere behandeling van HCV | ||||
| PEG-IFN+RBV | 93% (40/43) | 96% (45/47) | 100% (58/58) | 98% (58/59) |
HCV- proteaseremmer + PEG-I FN+RBV | 94% (62/66) | 97% (62/64) | 98% (49/50) | 100% (51/51) |
a De noemer voor recidief is het aantal patiënten met HCV RNA < LLOQ bij hun laatste evaluatie tijdens de behandeling. b Overige omvat patiënten die geen SVR bereikten en niet voldeden aan de criteria voor virologisch falen (bijv. lost to follow-up).
c Patiënten van wie de cirrosestatus ontbrak, werden uitgesloten van de analyse van deze subgroep. d Metavir-score = 4 of Ishak-score ≥ 5 aan de hand van leverbiopsie, of FibroTest-score > 0,75 en (APRI) > 2.
Tabel 16 geeft recidiefpercentages weer voor de regimes van 12 weken (met of zonder ribavirine) voor geselecteerde subgroepen (zie ook vorige rubriek “Effect van met resistentie geassocieerde HCV-varianten bij aanvang op het resultaat van de behandeling”). Bij niet-cirrotische patiënten trad recidief uitsluitend op in aanwezigheid van NS5A-RAV’s bij aanvang en tijdens therapie met ledipasvir/sofosbuvir zonder ribavirine. Bij cirrotische patiënten trad recidief op met beide regimes, en in afwezigheid en aanwezigheid van NS5A-RAV’s bij aanvang.
Tabel 16: Recidiefpercentages voor geselecteerde subgroepen in onderzoek ION-2
| LDV/SOF 12 weken (n = 109) | LDV/SOF+RBV 12 weken (n = 111) | LDV/SOF 24 weken (n = 109) | LDV/SOF+RBV 24 weken (n = 111) | |
| Aantal responders aan het einde van de behandeling | 108 | 111 | 109 | 110 |
| Cirrose | ||||
| Nee | 5% (4/86)a | 0% (0/88)b | 0% (0/86)b | 0% (0/88) |
| Ja | 14% (3/22) | 18% (4/22) | 0% (0/22) | 0% (0/22) |
| Aanwezigheid van met resistentie geassocieerde NS5A-substituties bij aanvangc | ||||
| Nee | 3% (3/91)d | 2% (2/94) | 0% (0/96) | 0% (0/95)f |
| Ja | 24% (4/17)e | 12% (2/17) | 0% (0/13) | 0% (0/14) |
a Alle 4 niet-cirrotische patiënten met recidief hadden met resistentie geassocieerde NS5A-polymorfismen bij aanvang. b Patiënten van wie de cirrosestatus ontbrak, werden uitgesloten van de analyse van deze subgroep. c Analyse (met deep-sequencing) omvatte met resistentie geassocieerde NS5A-polymorfismen die leidden tot
> 2,5-voudige verandering in EC50 (K24G/N/R, M28A/G/T, Q30E/G/H/L/K/R/T, L31I/F/M/V, P32L, S38F, H58D, A92K/T en Y93C/F/H/N/S voor infectie met HCV-genotype 1a, en L31I/F/M/V, P32L, P58D, A92K en Y93C/H/N/S voor infectie met HCV-genotype 1b).
d 3/3 van deze patiënten hadden cirrose.
e 0/4 van deze patiënten had cirrose.
f Bij één patiënt die aan het einde van de behandeling een virale belasting < LLOQ bereikte, ontbraken gegevens over
NS5A bij aanvang; deze patiënt werd uitgesloten van de analyse.
Eerder behandelde volwassenen met cirrose – SIRIUS – genotype 1
In SIRIUS werden patiënten opgenomen met gecompenseerde cirrose bij wie eerst een therapie met gepegyleerd interferon (PEG-IFN) + ribavirine had gefaald, en daarna ook een regime bestaande uit een gepegyleerd interferon + ribavirine + een NS3/4A-proteaseremmer. Cirrose werd vastgesteld met een biopsie, Fibroscan (> 12,5 kPa) of FibroTest > 0,75 en een AST:plaatjes ratio-index (APRI) > 2.
Het onderzoek (dubbelblind en placebogecontroleerd) evalueerde een 24 weken durende behandeling met ledipasvir/sofosbuvir (met ribavirineplacebo) versus een 12 weken durende behandeling met ledipasvir/sofosbuvir met ribavirine. Patiënten in de laatste behandelingsgroep kregen placebo (voor ledipasvir/sofosbuvir en ribavirine) tijdens de eerste 12 weken, en daarna een werkzame geblindeerde therapie tijdens de daaropvolgende 12 weken. Patiënten werden gestratificeerd naar HCV-genotype (1a versus 1b) en respons op eerdere behandeling (of HCV RNA < LLOQ was bereikt).
Demografische gegevens en aanvangskenmerken waren gelijk voor de twee behandelingsgroepen. De mediane leeftijd was 56 jaar (spreiding: 23 tot 77); 74% van de patiënten was mannelijk; 97% was blank; 63% had HCV-infectie genotype 1a; 94% had non-CC IL28B allelen (CT of TT).
Van de 155 patiënten die in het onderzoek waren opgenomen, staakte 1 patiënt de behandeling onder placebo. Van de overige 154 patiënten bereikten in totaal 149 SVR12 voor beide behandelingsgroepen; 96% (74/77) van de patiënten in de groep van ledipasvir/sofosbuvir met ribavirine gedurende 12 weken en 97% (75/77) van de patiënten in de groep van ledipasvir/sofosbuvir gedurende 24 weken. Alle 5 patiënten die geen SVR12 bereikten, hadden een recidief nadat ze een respons vertoonden aan het einde van de behandeling (zie rubriek “Resistentie” – “In klinisch onderzoek” hierboven).
Eerder behandelde volwassenen bij wie sofosbuvir + ribavirine ± PEG-IFN heeft gefaald De werkzaamheid van ledipasvir/sofosbuvir bij patiënten bij wie eerder behandeling met sofosbuvir + ribavirine ± PEG-IFN had gefaald, wordt ondersteund door twee klinische onderzoeken. In onderzoek 1118 werden 44 patiënten met infectie met genotype 1, waaronder 12 cirrotische patiënten, bij wie eerder een behandeling met sofosbuvir + ribavirine + PEG-IFN of met sofosbuvir + ribavirine had gefaald, behandeld met ledipasvir/sofosbuvir + ribavirine gedurende 12 weken; de SVR bedroeg 100% (44/44). In onderzoek ION-4 werden 13 gelijktijdig met HCV/HIV-1 geïnfecteerde patiënten met genotype 1, waaronder 1 cirrotische patiënt, opgenomen bij wie een regime van sofosbuvir + ribavirine had gefaald; de SVR bedroeg 100% (13/13) na een 12 weken durende behandeling met ledipasvir/sofosbuvir.
Volwassenen met een gelijktijdige infectie HCV/HIV – ION-4
ION-4 was een open-label klinisch onderzoek ter evaluatie van de veiligheid en werkzaamheid van een 12 weken durende behandeling met ledipasvir/sofosbuvir zonder ribavirine bij niet eerder behandelde en eerder behandelde HCV-patiënten met CHC-genotype 1 of 4 en gelijktijdige infectie met HIV-1. Bij eerder behandelde patiënten had voorafgaande behandeling met PEG-IFN + ribavirine ± een HCV-proteaseremmer of sofosbuvir + ribavirine ± PEG-IFN gefaald. Patiënten waren op een stabiele antiretrovirale therapie tegen HIV-1 die emtricitabine/tenofovirdisoproxilfumaraat omvatte, toegediend met efavirenz, rilpivirine of raltegravir.
De mediane leeftijd was 52 jaar (spreiding: 26 tot 72); 82% van de patiënten was mannelijk; 61% was blank; 34% was zwart; 75% had HCV-infectie genotype 1a; 2% had infectie genotype 4; 76% had non-CC IL28B allelen (CT of TT); en 20% had gecompenseerde cirrose. Vijfenvijftig procent (55%) van de patiënten was eerder behandeld.
Tabel 17: Responspercentages in onderzoek ION-4.
| LDV/SOF 12 weken (n = 335) | |
| SVR | 96% (321/335)a |
| Resultaat voor patiënten zonder SVR | |
| Virologisch falen tijdens behandeling | < 1% (2/335) |
| Recidiefb | 3% (10/333) |
| Overigec | < 1% (2/335) |
| SVR-percentages voor geselecteerde subgroepen | |
| Patiënten met cirrose | 94% (63/67) |
| Eerder behandelde patiënten met cirrose | 98% (46/47) |
a 8 patiënten met HCV-infectie genotype 4 waren in het onderzoek opgenomen, waarbij 8/8 SVR12 bereikten. b De noemer voor recidief is het aantal patiënten met HCV RNA < LLOQ bij hun laatste evaluatie tijdens de behandeling. c Overige omvat patiënten die geen SVR bereikten en niet voldeden aan de criteria voor virologisch falen (bijv. lost to follow-up).
Volwassenen met een gelijktijdige infectie HCV/HIV – ERADICATE
ERADICATE was een open-label onderzoek ter evaluatie van een 12 weken durende behandeling met ledipasvir/sofosbuvir bij 50 patiënten met CHC-genotype 1 en gelijktijdige infectie met HIV. Alle patiënten waren nog niet eerder behandeld met HCV-therapie zonder cirrose, 26% (13/50) van de patiënten was nog niet eerder behandeld met antiretrovirale middelen tegen HIV en 74% (37/50) van de patiënten kreeg gelijktijdig een antiretrovirale therapie tegen HIV. Ten tijde van de tussentijdse analyse hebben 40 patiënten het tijdstip van 12 weken na de behandeling bereikt en bedroeg de SVR12 98% (39/40).
Patiënten vóór en na een levertransplantatie – SOLAR-1 en SOLAR-2
SOLAR-1 en SOLAR-2 waren twee open-label klinische onderzoeken waarin een 12 en 24 weken durende behandeling met ledipasvir/sofosbuvir in combinatie met ribavirine werd geëvalueerd bij patiënten geïnfecteerd met HCV-genotype 1 en 4 die een levertransplantatie hebben ondergaan en/of die een gedecompenseerde leveraandoening hebben. De twee onderzoeken hadden dezelfde onderzoeksopzet. Patiënten werden op basis van de status van de levertransplantatie en de ernst van de leverfunctiestoornis opgenomen in een van de zeven groepen (zie tabel 18). Patiënten met een CPT-score > 12 werden uitgesloten. In elke groep werden patiënten in een verhouding van 1:1 gerandomiseerd naar ledipasvir/sofosbuvir + ribavirine die gedurende 12 of 24 weken werd gegeven.
Demografische gegevens en aanvangskenmerken waren gelijk voor de twee behandelingsgroepen. Van de 670 behandelde patiënten was de mediane leeftijd 59 jaar (spreiding: 21 tot 81 jaar); 77% van de patiënten was mannelijk; 91% was blank; de gemiddelde Body Mass Index was 28 kg/m2 (spreiding: 18 tot 49 kg/m2); 94% en 6% had respectievelijk HCV-infectie genotype 1 en 4; bij 78% van de patiënten had een eerdere HCV-therapie gefaald. Bij de patiënten met gedecompenseerde cirrose (vóór of na transplantatie) hadden 64% en 36% respectievelijk CPT-klasse B en C bij de screening, en had 24% een aanvangsscore op het Model for end stage liver disease (MELD, model voor terminale leveraandoening) van meer dan 15.
Tabel 18: Gecombineerde responspercentages (SVR12) in de onderzoeken SOLAR-1 en SOLAR-2
LDV/SOF+RBV 12 weken (n = 307)a,b | LDV/SOF+RBV 24 weken (n = 307)a,b | |
| SVR | SVR | |
| Vóór transplantatie | ||
| CPT B | 87% (45/52) | 92% (46/50) |
| CPT C | 88% (35/40) | 83% (38/46) |
LDV/SOF+RBV 12 weken (n = 307)a,b | LDV/SOF+RBV 24 weken (n = 307)a,b | |
| SVR | SVR | |
| Na transplantatie | ||
| Metavir-score F0-F3 | 95% (94/99) | 99% (99/100) |
| CPT Ac | 98% (55/56) | 96% (51/53) |
| CPT Bc | 89% (41/46) | 96% (43/45) |
| CPT Cc | 57% (4/7) | 78% (7/9) |
| FCH | 100% (7/7) | 100% (4/4) |
a Twaalf patiënten die een transplantatie kregen vóór week 12 na behandeling met HCV RNA< LLOQ bij de laatste meting vóór transplantatie, werden uitgesloten.
b Twee patiënten die geen gedecompenseerde cirrose hadden en ook geen levertransplantatie hadden gehad, werden uitgesloten omdat ze niet voldeden aan de inclusiecriteria voor een van de behandelgroepen. c CPT = Child-Pugh-Turcotte, FCH = fibroserende cholestatische hepatitis. CPT A = CPT-score 5-6 (gecompenseerd),
CPT B = CPT-score 7-9 (gedecompenseerd), CPT C = CPT-score 10-12 (gedecompenseerd).
Veertig patiënten met CHC-genotype 4 werden opgenomen in de onderzoeken SOLAR-1 en SOLAR-2; SVR12 werd bereikt door respectievelijk 92% (11/12) en 100% (10/10) van de patiënten zonder gedecompenseerde cirrose na transplantatie en 60% (6/10) en 75% (6/8) van de patiënten met gedecompenseerde cirrose (vóór en na levertransplantatie) die gedurende 12 of 24 weken waren behandeld. Van de 7 patiënten die geen SVR12 bereikten, hadden 3 een recidief; allen hadden gedecompenseerde cirrose en werden gedurende 12 weken behandeld met ledipasvir/sofosbuvir + ribavirine.
Wijzigingen in MELD- en CPT-score vanaf de aanvang tot week 12 na behandeling werden geanalyseerd voor alle patiënten met gedecompenseerde cirrose (vóór of na transplantatie) die SVR12 hadden bereikt en van wie gegevens beschikbaar waren (n = 123) voor beoordeling van het effect van SVR12 op de leverfunctie.
Wijziging in MELD-score: bij diegenen die SVR12 bereikten na een 12 weken durende behandeling met ledipasvir/sofosbuvir + ribavirine, hadden respectievelijk 57% (70/123) en 19% (23/123) een verbetering of geen wijziging in MELD-score vanaf de aanvang tot week 12 na behandeling; van de 32 patiënten van wie de MELD-score ≥ 15 was bij aanvang, had 59% (19/32) een MELD-score < 15 in week 12 na behandeling. De waargenomen verbetering in MELD-scores was grotendeels het gevolg van verbeteringen in totaal bilirubine.
Wijziging in CPT-score en -klasse: bij diegenen die SVR12 bereikten na een 12 weken durende behandeling met ledipasvir/sofosbuvir met ribavirine, hadden respectievelijk 60% (74/123) en 34% (42/123) een verbetering of geen wijziging in CPT-scores vanaf de aanvang tot week 12 na behandeling; van de 32 patiënten die bij aanvang CPT C cirrose hadden, had 53% (17/32) CPT B cirrose in week 12 na behandeling; van de 88 patiënten die CPT B cirrose hadden bij aanvang, had 25% (22/88) CPT A cirrose in week 12 na behandeling. De waargenomen verbetering in CPT-scores was grotendeels het gevolg van verbeteringen in totaal bilirubine en albumine.
Klinische werkzaamheid en veiligheid bij genotype 2, 3, 4, 5 en 6 (zie ook rubriek 4.4) Ledipasvir/sofosbuvir is in kleine fase 2-onderzoeken geëvalueerd voor de behandeling van infectie met niet-genotype 1, zoals hieronder is samengevat.
In het klinische onderzoek werden patiënten met of zonder cirrose opgenomen die nog niet eerder waren behandeld of bij wie eerdere behandeling had gefaald na therapie met PEG-IFN + ribavirine +/- een HCV-proteaseremmer.
Voor infectie met genotype 2, 4, 5 en 6 bestond de therapie uit ledipasvir/sofosbuvir zonder ribavirine, gedurende 12 weken gegeven (tabel 19). Voor infectie met genotype 3 werd ledipasvir/sofosbuvir met of zonder ribavirine gegeven, ook gedurende 12 weken (tabel 20).
Tabel 19: Responspercentages (SVR12) met ledipasvir/sofosbuvir gedurende 12 weken bij patiënten met infectie met HCV-genotype 2, 4, 5 en 6
| Onderzoek | GT | n | EBa | SVR12 | Recidiefb | |
| Totaal | Cirrose | |||||
| Onderzoek 1468 (LEPTON) | 2 | 26 | 19% (5/26) | 96% (25/26) | 100% (2/2) | 0% (0/25) |
| Onderzoek 1119 | 4 | 44 | 50% (22/44) | 93% (41/44) | 100% (10/10) | 7% (3/44) |
| Onderzoek 1119 | 5 | 41 | 49% (20/41) | 93% (38/41) | 89% (8/9) | 5% (2/40) |
| Onderzoek 0122 (ELECTRON-2) | 6 | 25 | 0% (0/25) | 96% (24/25) | 100% (2/2) | 4% (1/25) |
a EB: aantal eerder behandelde patiënten.
b De noemer voor recidief is het aantal patiënten met HCV RNA < LLOQ bij hun laatste evaluatie tijdens de behandeling.
Tabel 20: Responspercentages (SVR12) bij patiënten met infectie met genotype 3 (ELECTRON-2)
LDV/SOF+RBV 12 weken | LDV/SOF 12 weken | |||
| SVR | Recidiefa | SVR | Recidiefa | |
| Niet eerder behandeld | 100% (26/26) | 0% (0/26) | 64% (16/25) | 33% (8/24) |
| Patiënten zonder cirrose | 100% (20/20) | 0% (0/21) | 71% (15/21) | 25% (5/20) |
| Patiënten met cirrose | 100% (6/6) | 0% (0/5) | 25% (1/4) | 75% (3/4) |
| Eerder behandeld | 82% (41/50) | 16% (8/49) | NO | NO |
| Patiënten zonder cirrose | 89% (25/28) | 7% (2/27) | NO | NO |
| Patiënten met cirrose | 73% (16/22) | 27% (6/22) | NO | NO |
NO: niet onderzocht.
a De noemer voor recidief is het aantal patiënten met HCV RNA < LLOQ bij hun laatste evaluatie tijdens de behandeling.
Patiënten met een nierfunctiestoornis
Onderzoek 0154 was een open-label klinisch onderzoek ter evaluatie van de veiligheid en werkzaamheid van een 12 weken durende behandeling met ledipasvir/sofosbuvir bij 18 patiënten met een HCV-infectie van genotype 1 met een ernstige nierfunctiestoornis die geen dialyse vereist. Bij aanvang hadden twee patiënten cirrose en was de gemiddelde eGFR 24,9 ml/min (spreiding: 9,0-39,6). SVR12 werd bereikt bij 18/18 patiënten.
Onderzoek 4063 was een open-label driearmig klinisch onderzoek waarin behandeling gedurende 8, 12, en 24 weken met ledipasvir/sofosbuvir werd beoordeeld bij in totaal 95 patiënten met CHC-genotype 1 (72%), 2 (22%), 4 (2%), 5 (1%) of 6 (2%) en ESRD die dialyse vereist: 45 niet eerder behandelde patiënten geïnfecteerd met HCV-genotype 1 zonder cirrose werden gedurende 8 weken behandeld met ledipasvir/sofosbuvir; 31 eerder behandelde patiënten geïnfecteerd met HCV-genotype 1 en niet eerder behandelde of eerder behandelde patiënten geïnfecteerd met HCV-genotype 2, 5 en 6 zonder cirrose werden gedurende 12 weken behandeld met ledipasvir/sofosbuvir; en 19 patiënten geïnfecteerd met HCV-genotype 1, 2 en 4 met gecompenseerde cirrose werden gedurende 24 weken behandeld met ledipasvir/sofosbuvir. Van de 95 patiënten in totaal had, bij aanvang, 20% cirrose, was 22% eerder behandeld, had 21% een niertransplantatie ondergaan, kreeg 92% hemodialyse en kreeg 8% peritoneale dialyse; de gemiddelde tijd waarin patiënten dialyse kregen was 11,5 jaar (bereik: 0,2 tot 43,0 jaar). Het SVR-percentage voor de groepen die gedurende 8, 12 en 24 weken werden behandeld met ledipasvir/sofosbuvir was respectievelijk 93% (42/45), 100% (31/31) en 79% (15/19). Van de 7 patiënten bij wie geen SVR12 werd bereikt, was geen sprake van virologisch falen of recidief.
Pediatrische patiënten
De werkzaamheid van ledipasvir/sofosbuvir bij patiënten in de leeftijd van 3 jaar en ouder die waren geïnfecteerd met HCV werd geëvalueerd in een fase 2, open-label klinisch onderzoek waarin 226 patiënten waren opgenomen: 221 patiënten met CHC-genotype 1, 2 patiënten met CHC-genotype 3 en 3 patiënten met CHC-genotype 4 (onderzoek 1116) (zie rubriek 4.2 voor informatie over pediatrisch gebruik).
Patiënten van 12 tot < 18 jaar:
Ledipasvir/sofosbuvir werd geëvalueerd bij 100 patiënten in de leeftijd van 12 tot < 18 jaar met een HCV-genotype 1-infectie. In totaal waren 80 patiënten (n = 80) nog niet eerder behandeld, terwijl 20 patiënten (n = 20) al eerder waren behandeld. Alle patiënten werden gedurende 12 weken behandeld met ledipasvir/sofosbuvir.
Demografische gegevens en aanvangskenmerken waren gelijk bij patiënten die nog niet eerder waren behandeld en patiënten die al eerder waren behandeld. De mediane leeftijd was 15 jaar (spreiding: 12 tot 17); 63% van de patiënten was vrouwelijk; 91% was blank, 7% was zwart en 2% was Aziatisch; 13% was hispanic/latino; het gemiddelde gewicht was 61,3 kg (spreiding: 33,0 tot 126,0 kg); 55% had uitgangswaarden voor HCV RNA die hoger waren dan of gelijk waren aan 800.000 IE/ml; 81% had een HCV-infectie met genotype 1a; en 1 patiënt die nog niet eerder was behandeld had bekende cirrose. Het merendeel van de patiënten (84%) was geïnfecteerd via verticale overdracht.
Het SVR12-percentage was in totaal 98% (98% [78/80] bij patiënten die nog niet eerder waren behandeld en 100% [20/20] bij patiënten die al eerder waren behandeld). In totaal werd door 2 van de 100 patiënten (2%), beiden nog niet eerder behandeld, SVR12 niet bereikt (vanwege verlies voor follow-up). Bij geen van de patiënten trad virologisch falen op.
Patiënten van 6 tot < 12 jaar:
Ledipasvir/sofosbuvir werd geëvalueerd bij 92 patiënten in de leeftijd van 6 tot < 12 jaar met een HCV-genotype 1, 3 of 4 infectie. In totaal waren 72 patiënten (78%) nog niet eerder behandeld en waren 20 patiënten (22%) al eerder behandeld. Negenentachtig van de patiënten (87 patiënten met een HCV-genotype 1-infectie en 2 patiënten met een HCV-genotype 4-infectie) werden gedurende 12 weken behandeld met ledipasvir/sofosbuvir, 1 al eerder behandelde patiënt met een HCV-genotype 1-infectie en cirrose werd gedurende 24 weken behandeld met ledipasvir/sofosbuvir en 2 al eerder behandelde patiënten met een HCV-genotype 3-infectie werden gedurende 24 weken behandeld met ledipasvir/sofosbuvir plus ribavirine.
De mediane leeftijd was 9 jaar (spreiding: 6 tot 11); 59% van de patiënten was mannelijk; 79% was blank, 8% was zwart en 5% was Aziatisch; 10% was hispanic/latino; het gemiddelde gewicht was 32,8 kg (spreiding: 17,5 tot 76,4 kg); 59% had uitgangswaarden voor HCV RNA die hoger waren dan of gelijk waren aan 800.000 IE/ml; 84% had een HCV-infectie met genotype 1a; 2 patiënten (1 nog niet eerder behandeld, 1 al eerder behandeld) hadden bekende cirrose. Het merendeel van de patiënten (97%) was geïnfecteerd via verticale overdracht.
Het SVR-percentage was in totaal 99% (99% [88/89], 100% [1/1] en 100% [2/2] bij patiënten die respectievelijk gedurende 12 weken behandeld waren met ledipasvir/sofosbuvir, gedurende 24 weken met ledipasvir/sofosbuvir en gedurende 24 weken met ledipasvir/sofosbuvir plus ribavirine). De ene nog niet eerder behandelde patiënt met een HCV- genotype 1-infectie en cirrose die gedurende 12 weken met Harvoni werd behandeld, bereikte geen SVR12 en had een recidief.
Patiënten van 3 tot < 6 jaar:
Ledipasvir/sofosbuvir werd geëvalueerd bij 34 patiënten in de leeftijd van 3 tot < 6 jaar met een HCV-genotype 1-infectie (n = 33) of genotype 4-infectie (n = 1). Alle patiënten waren niet eerder behandeld en werden gedurende 12 weken behandeld met ledipasvir/sofosbuvir. De mediane leeftijd was 5 jaar (spreiding: 3 tot 5); 71% van de patiënten was vrouwelijk; 79% was blank, 3% was zwart en 6% was Aziatisch; 18% was hispanic/latino; het gemiddelde gewicht was 19,2 kg (spreiding: 10,7 tot 33,6 kg); 56% had uitgangswaarden voor HCV RNA die hoger waren dan of gelijk waren aan 800.000 IE/ml; 82% had een HCV-infectie met genotype 1a; geen van de patiënten had bekende cirrose. Alle patiënten (100%) waren geïnfecteerd via verticale overdracht.
Het SVR-percentage was in totaal 97% (97% [32/33] bij patiënten met een HCV- genotype 1-infectie en 100% [1/1] bij patiënten met een HCV-genotype 4-infectie). Eén patiënt die na vijf dagen vroegtijdig stopte met de onderzoeksbehandeling vanwege een abnormale smaak van het geneesmiddel bereikte geen SVR.
5.2 Farmacokinetische eigenschappen
Absorptie
Na orale toediening van ledipasvir/sofosbuvir aan patiënten geïnfecteerd met HCV werd de mediane piekplasmaconcentratie van ledipasvir 4,0 uur na de dosis waargenomen. Sofosbuvir werd snel geabsorbeerd en de mediane piekplasmaconcentraties werden ~1 uur na de dosis waargenomen. De mediane piekplasmaconcentratie van GS-331007 werd 4 uur na de dosis waargenomen.
Op basis van de farmacokinetische populatieanalyse bij patiënten geïnfecteerd met HCV waren de geometrische gemiddelde AUC0-24-waarden bij steady-state voor ledipasvir (n = 2.113), sofosbuvir (n = 1.542) en GS-331007 (n = 2.113) respectievelijk 7.290, 1.320 en 12.000 ng•h/ml. De steady-state Cmax voor ledipasvir, sofosbuvir en GS-331007 was respectievelijk 323, 618 en 707 ng/ml. De AUC0-24 en Cmax van sofosbuvir en GS-331007 waren vergelijkbaar bij gezonde volwassen proefpersonen en bij patiënten met HCV-infectie. Ten opzichte van gezonde proefpersonen (n = 191) waren AUC0-24 en Cmax voor ledipasvir respectievelijk 24% lager en 32% lager bij patiënten met een HCV-infectie. De AUC van ledipasvir is dosisproportioneel in het dosisbereik van 3 tot 100 mg. De AUC-waarden van sofosbuvir en GS-331007 zijn vrijwel dosisproportioneel in het dosisbereik van 200 mg tot 400 mg.
Effecten van voedsel
In vergelijking met toediening in nuchtere toestand leidde toediening van een enkelvoudige dosis ledipasvir/sofosbuvir met een matig-vetrijke maaltijd of vetrijke maaltijd tot een stijging van de AUC0-inf van sofosbuvir met ongeveer een factor 2, maar had deze toediening geen significante invloed op de Cmax van sofosbuvir. De blootstellingen aan GS-331007 en ledipasvir werden niet gewijzigd door een van beide maaltijdtypes. Harvoni kan worden toegediend zonder rekening te houden met voedsel.
Distributie
Ledipasvir is voor > 99,8% gebonden aan humane plasma-eiwitten. Na een enkelvoudige dosis van 90 mg [14C]-ledipasvir bij gezonde proefpersonen varieerde de ratio van [14C]-radioactiviteit in bloed tot die in plasma tussen 0,51 en 0,66.
Sofosbuvir is voor ongeveer 61-65% gebonden aan humane plasma-eiwitten; de binding is onafhankelijk van de geneesmiddelconcentratie over het bereik van 1 µg/ml tot 20 µg/ml. De eiwitbinding van GS-331007 was minimaal in humaan plasma. Na een enkelvoudige dosis van 400 mg [14C]-sofosbuvir bij gezonde proefpersonen bedroeg de ratio van [14C]-radioactiviteit in bloed tot die in plasma ongeveer 0,7.
Biotransformatie
In vitro werd geen detecteerbare metabolisatie van ledipasvir door humaan CYP1A2, CYP2C8, CYP2C9, CYP2C19, CYP2D6 en CYP3A4 waargenomen. Bewijs van langzame oxidatieve metabolisering via een onbekend mechanisme is waargenomen. Na een enkelvoudige dosis van 90 mg [14C]-ledipasvir was vrijwel uitsluitend het onveranderde geneesmiddel (> 98%) verantwoordelijk voor systemische blootstelling. Onveranderd ledipasvir is bovendien de belangrijkste vorm die aanwezig is in feces.
Sofosbuvir wordt in hoge mate gemetaboliseerd in de lever waarbij het farmacologisch actieve nucleosideanalogon-trifosfaat GS-461203 wordt gevormd. De actieve metaboliet wordt niet waargenomen. De metabole activeringsroute betreft sequentiële hydrolyse van de carboxylestergroep, gekatalyseerd door humaan cathepsine A of carboxylesterase 1, en afsplitsen van fosforamidaat door histidine triad nucleotide-binding protein 1 gevolgd door fosforylering via de pyrimidinenucleotide-biosyntheseroute. Defosforylering resulteert in de vorming van nucleosidemetaboliet GS-331007 die niet efficiënt gerefosforyleerd kan worden en in vitro geen anti-HCV-activiteit vertoont. Binnen ledipasvir/sofosbuvir is GS-331007 verantwoordelijk voor ongeveer 85% van de totale systemische blootstelling.
Eliminatie
Na een enkelvoudige orale dosis van 90 mg [14C]-ledipasvir werd gemiddeld in totaal 87% van de [14C]-radioactiviteit teruggevonden in feces en urine, waarbij het merendeel van de radioactieve dosis werd teruggevonden in feces (86%). Onveranderd ledipasvir dat in feces wordt uitgescheiden, is verantwoordelijk voor gemiddeld 70% van de toegediende dosis en de oxidatieve metaboliet M19 is verantwoordelijk voor 2,2% van de dosis. Deze gegevens duiden erop dat biliaire excretie van onveranderd ledipasvir een belangrijke eliminatieroute is, terwijl renale excretie een onbelangrijke route is (ongeveer 1%). De mediane terminale halfwaardetijd van ledipasvir bij gezonde vrijwilligers na toediening van ledipasvir/sofosbuvir op de nuchtere maag bedroeg 47 uur.
Na een enkelvoudige orale dosis van 400 mg [14C]-sofosbuvir werd gemiddeld in totaal meer dan 92% van de dosis teruggevonden, bestaande uit ongeveer 80%, 14% en 2,5% in respectievelijk urine, feces en uitgeademde lucht. Het merendeel van de dosis sofosbuvir teruggevonden in urine bestond uit GS-331007 (78%), terwijl 3,5% werd teruggevonden in de vorm van sofosbuvir. Deze gegevens duiden erop dat renale klaring de belangrijkste eliminatieroute is voor GS-331007, waarbij een groot deel actief wordt uitgescheiden. De mediane terminale halfwaardetijden van sofosbuvir en GS-331007 na toediening van ledipasvir/sofosbuvir bedroegen respectievelijk 0,5 uur en 27 uur.
Noch ledipasvir noch sofosbuvir zijn substraten voor hepatische opnametransporteiwitten, organisch kationtransporteiwit (OCT) 1, organisch aniontransportpolypeptide (OATP) 1B1 of OATP1B3. GS-331007 is geen substraat voor renale transporteiwitten, waaronder organisch aniontransporteiwit (OAT) 1 of OAT3, of OCT2.
Potentiële effecten van ledipasvir/sofosbuvir in vitro op andere geneesmiddelen
Bij concentraties bereikt bij klinisch gebruik is ledipasvir geen remmer van hepatische transporteiwitten, waaronder OATP 1B1 of 1B3, BSEP, OCT1, OCT2, OAT1, OAT3, multigeneesmiddel- en toxische-stofextrusie (multidrug and toxic compound extrusion, MATE) 1 transporteiwit, multigeneesmiddelresistentie-eiwit (multidrug resistance protein, MRP) 2 of MRP4. Sofosbuvir en GS-331007 zijn geen remmers van de geneesmiddeltransporteiwitten P-gp, BCRP, MRP2, BSEP, OATP1B1, OATP1B3, OCT1, en GS-331007 is geen remmer van OAT1, OCT2 en MATE1.
Sofosbuvir en GS-331007 zijn geen remmers of inductoren van CYP- of
uridinedifosfaatglucuronosyltransferase (UGT) 1A1-enzymen.
Farmacokinetiek bij speciale populaties
Ras en geslacht
Er zijn voor ledipasvir, sofosbuvir of GS-331007 geen klinisch relevante farmacokinetische verschillen met betrekking tot ras vastgesteld. Er zijn geen klinisch relevante farmacokinetische verschillen ten gevolge van geslacht vastgesteld voor sofosbuvir of GS-331007. De AUC en Cmax van ledipasvir waren respectievelijk 77% en 58% hoger bij vrouwen dan bij mannen; het verband tussen geslacht en blootstellingen aan ledipasvir werd echter niet als klinisch relevant beschouwd.
Ouderen
Farmacokinetische populatieanalyse bij patiënten met een HCV-infectie duidde erop dat binnen de geanalyseerde leeftijdsspreiding (18 tot 80 jaar) de leeftijd geen klinisch relevant effect had op de blootstelling aan ledipasvir, sofosbuvir of GS-331007. Klinische onderzoeken met ledipasvir/sofosbuvir omvatten 235 patiënten (8,6% van het totale aantal patiënten) van 65 jaar en ouder.
Nierfunctiestoornis
In tabel 21 wordt een samenvatting gegeven van het effect van verschillende gradaties van nierfunctiestoornis (NFS) op de blootstelling aan de bestanddelen van Harvoni ten opzichte van patiënten met een normale nierfunctie, zoals beschreven in de onderstaande tekst.
Tabel 21: Effect van verschillende gradaties van nierfunctiestoornis op de blootstelling (AUC) aan sofosbuvir, GS-331007 en ledipasvir ten opzichte van patiënten met een normale nierfunctie
| HCV-negatieve patiënten | HCV-geïnfecteerde patiënten | ||||||
| Lichte NFS (eGFR ≥ 50 en < 80 ml/mi n/1,73 m2) | Matig- ernstige NFS (eGFR ≥ 30 en < 50 ml/min/1 ,73 m2) | Ernstige NFS (eGFR< 30 ml /min/1,73 m2) | ESRD die dialyse vereist | Ernstige NFS (eGFR < 30 ml/mi n/1,73 m2) | ESRD die dialyse vereist | ||
| Toegedien d 1 u vóór dialyse | Toegedien d 1 u na dialyse | ||||||
| Sofosbuvir | 1,6 maal↑ | 2,1 maal↑ | 2,7 maal↑ | 1,3 maal↑ | 1,6 maal↑ | ~ 2 maal↑ | 1,9 maal↑ |
| GS-331007 | 1,6 maal↑ | 1,9 maal↑ | 5,5 maal↑ | ≥ 10 maal↑ | ≥ 20 maal↑ | ~ 6 maal↑ | 23 maal↑ |
| Ledipasvir | - | - | ↔ | - | - | - | 1,6 maal↑ |
↔ geeft aan dat er geen klinisch relevante verandering was bij blootstelling aan ledipasvir.
De farmacokinetiek van ledipasvir werd met een enkelvoudige dosis van 90 mg ledipasvir onderzocht bij HCV-negatieve volwassen patiënten met een ernstige nierfunctiestoornis (eGFR < 30 ml/min volgens Cockcroft-Gault, mediaan [spreiding] CrCl 22 [17-29] ml/min).
De farmacokinetiek van sofosbuvir werd na een enkelvoudige dosis van 400 mg sofosbuvir onderzocht bij HCV-negatieve volwassen patiënten met een lichte (eGFR ≥ 50 en < 80 ml/min/1,73 m2), matig-ernstige (eGFR ≥ 30 en < 50 ml/min/1,73 m2) of ernstige nierfunctiestoornis (eGFR < 30 ml/min/1,73 m2) en bij patiënten met ESRD die hemodialyse vereist, ten opzichte van patiënten met een normale nierfunctie (eGFR > 80 ml/min/1,73 m2). GS-331007 wordt op doeltreffende wijze verwijderd door hemodialyse met een extractiecoëfficiënt van ongeveer 53%. Na een enkelvoudige dosis van 400 mg sofosbuvir verwijderde een hemodialyse van 4 uur 18% van de toegediende dosis sofosbuvir.
Bij volwassen patiënten met een HCV-infectie met een ernstige nierfunctiestoornis behandeld met ledipasvir/sofosbuvir gedurende 12 weken (n = 18), kwam de farmacokinetiek van ledipasvir, sofosbuvir en GS-331007 overeen met de farmacokinetiek die werd waargenomen bij HCV-negatieve patiënten met een ernstige nierfunctiestoornis.
De farmacokinetiek van ledipasvir, sofosbuvir en GS-331007 is onderzocht bij HCV-geïnfecteerde volwassen patiënten met ESRD die dialyse vereist, die werden behandeld met ledipasvir/sofosbuvir (n = 94) gedurende 8, 12 of 24 weken, en vergeleken met patiënten zonder nierfunctiestoornis in de fase 2/3-onderzoeken met ledipasvir/sofosbuvir.
Leverfunctiestoornis
De farmacokinetiek van ledipasvir werd met een enkelvoudige dosis van 90 mg ledipasvir onderzocht bij HCV-negatieve volwassen patiënten met een ernstige leverfunctiestoornis (CPT-klasse C). Plasmablootstelling (AUCinf) aan ledipasvir was vergelijkbaar bij patiënten met een ernstige leverfunctiestoornis en controlepatiënten met een normale leverfunctie. Farmacokinetische populatieanalyse bij volwassen patiënten met een HCV-infectie duidde erop dat cirrose (waaronder gedecompenseerde cirrose) geen klinisch relevant effect had op de blootstelling aan ledipasvir.
De farmacokinetiek van sofosbuvir werd onderzocht na toediening van 400 mg sofosbuvir gedurende 7 dagen bij volwassen patiënten met een HCV-infectie en met een matig-ernstige en ernstige leverfunctiestoornis (CPT-klasse B en C). Ten opzichte van patiënten met een normale leverfunctie was de AUC0-24 van sofosbuvir respectievelijk 126% en 143% hoger bij een matig-ernstige en ernstige leverfunctiestoornis, terwijl de AUC0-24 van GS-331007 respectievelijk 18% en 9% hoger was. Farmacokinetische populatieanalyse bij patiënten met een HCV-infectie duidde erop dat cirrose (waaronder gedecompenseerde cirrose) geen klinisch relevant effect had op de blootstelling aan sofosbuvir en GS-331007.
Lichaamsgewicht
Lichaamsgewicht had geen significante invloed op blootstelling aan sofosbuvir volgens een farmacokinetische populatieanalyse. Blootstelling aan ledipasvir vermindert naarmate het lichaamsgewicht toeneemt, maar de invloed wordt niet als klinisch relevant beschouwd.
Pediatrische patiënten
Blootstelling aan ledipasvir, sofosbuvir en GS-331007 bij pediatrische patiënten in de leeftijd van 3 jaar en ouder was vergelijkbaar met de blootstelling bij volwassenen uit fase 2-/3-onderzoeken na toediening van ledipasvir/sofosbuvir. De 90% betrouwbaarheidsintervallen van geometrische kleinste-kwadraten gemiddelde verhoudingen [geometric least-squares mean ratios, GLSM ratios] voor alle PK-parameters van belang waren binnen de vooraf bepaalde similariteitsgrenzen van minder dan 2-voudig (50% tot 200%) met uitzondering van ledipasvir Ctau bij pediatrische patiënten van 12 jaar en ouder, die 84% hoger was (90% BI: 168% tot 203%) en niet als klinisch relevant werd beschouwd.
De farmacokinetiek van ledipasvir, sofosbuvir en GS-331007 is niet vastgesteld bij kinderen met een leeftijd van < 3 jaar (zie rubriek 4.2).
5.3 Gegevens uit het preklinisch veiligheidsonderzoek
Ledipasvir
Er zijn geen doelorganen voor toxiciteit vastgesteld bij onderzoeken met ledipasvir bij ratten en honden bij AUC-blootstellingen die ongeveer 7 maal zo hoog waren als de humane blootstelling bij de aanbevolen klinische dosis.
Ledipasvir was niet genotoxisch in een reeks in vitro of in vivo uitgevoerde onderzoeken, waaronder een bacteriële mutageniciteitstest, een test op chromosomale afwijkingen in humane lymfocyten uit perifeer bloed en een in-vivo-micronucleustest bij ratten.
Ledipasvir was niet carcinogeen in het 26 weken durende carcinogeniciteitsonderzoek met rasH2 transgene muizen en het 2 jaar durende carcinogeniciteitsonderzoek bij ratten bij blootstellingen die bij muizen tot 26 maal hoger waren en bij ratten 8 maal hoger waren dan de humane blootstelling.
Ledipasvir had geen nadelige effecten op het paren en de vruchtbaarheid. Bij vrouwtjesratten was het gemiddeld aantal corpora lutea en innestelingsplaatsen licht afgenomen bij maternale blootstellingen die 6 maal zo hoog waren als de blootstelling bij mensen bij de aanbevolen klinische dosis. Op het niveau waarop geen effect werd waargenomen, was de AUC-blootstelling aan ledipasvir bij respectievelijk mannetjesdieren en vrouwtjesdieren ongeveer 7 en 3 maal zo hoog als de humane blootstelling bij de aanbevolen klinische dosis.
Er werden geen teratogene effecten waargenomen in onderzoeken met ledipasvir naar ontwikkelingstoxiciteit bij ratten en konijnen.
In een pre- en postnataal onderzoek bij ratten, bij een toxische dosis voor het moederdier, vertoonde de in ontwikkeling zijnde jongen van ratten een gemiddelde daling van het lichaamsgewicht en van de toename van het lichaamsgewicht bij blootstelling in utero (via toediening van een dosis aan het moederdier) en tijdens het zogen (via de melk van het moederdier) bij een blootstelling van het moederdier die 4 maal zo hoog was als de blootstelling bij mensen bij de aanbevolen klinische dosis. Er waren geen effecten op overleving, lichamelijke ontwikkeling en gedragsontwikkeling en voortplantingsvermogen bij de jongen bij blootstellingen van het moederdier die vergelijkbaar waren met de blootstelling bij mensen bij de aanbevolen klinische dosis.
Wanneer ledipasvir werd toegediend aan zogende ratten, werd het gedetecteerd in plasma van de ratten die gezoogd werden, waarschijnlijk ten gevolge van uitscheiding van ledipasvir via de melk.
Environmental Risk Assessment (ERA)
Onderzoeken voor milieurisicobeoordelingen hebben aangetoond dat ledipasvir de potentie heeft om zeer persistent en zeer bioaccumulerend (vPvB) in het milieu te zijn (zie rubriek 6.6).
Sofosbuvir
In toxiciteitsonderzoek met herhaalde doseringen bij ratten en honden veroorzaakten hoge doses van het 1:1 diastereomere mengsel bijwerkingen aan de lever (honden) en het hart (ratten) en maag-darmreacties (honden). Blootstelling aan sofosbuvir kon in onderzoek met knaagdieren niet worden gedetecteerd, waarschijnlijk als gevolg van hoge esteraseactiviteit; de blootstelling aan de belangrijkste metaboliet GS-331007 was bij doses die bijwerkingen veroorzaken echter 16 maal (ratten) en 71 maal (honden) hoger dan de klinische blootstelling bij 400 mg sofosbuvir. Er werden geen lever- of hartbevindingen waargenomen in onderzoek naar chronische toxiciteit bij blootstellingen die 5 maal (ratten) en 16 maal (honden) hoger waren dan de klinische blootstelling. Er werden geen lever- of hartbevindingen waargenomen in de 2 jaar durende onderzoeken naar carcinogeniciteit bij blootstellingen die 17 maal (muizen) en 9 maal (ratten) hoger waren dan de klinische blootstelling.
Sofosbuvir was niet genotoxisch in een reeks in vitro of in vivo uitgevoerde onderzoeken, waaronder een bacteriële mutageniciteitstest, een test op chromosomale afwijkingen in humane lymfocyten uit perifeer bloed en een in-vivo-micronucleustest bij muizen.
Carcinogeniciteitsonderzoeken bij muizen en ratten duiden niet op een carcinogeen potentieel van sofosbuvir toegediend in doses tot maximaal 600 mg/kg/dag bij muizen en 750 mg/kg/dag bij ratten. Blootstelling aan GS-331007 was in deze onderzoeken maximaal 17 maal (muizen) en 9 maal (ratten) hoger dan de klinische blootstelling bij 400 mg sofosbuvir.
Sofosbuvir had geen effect op de levensvatbaarheid van embryo/foetus of op de vruchtbaarheid bij ratten en was niet teratogeen in onderzoek naar de ontwikkeling bij ratten en konijnen. Er zijn geen bijwerkingen gemeld met betrekking tot het gedrag, de reproductie of de ontwikkeling van nakomelingen bij ratten. Bij de onderzoeken met konijnen was de blootstelling aan sofosbuvir 6 maal de verwachte klinische blootstelling. Bij de onderzoeken met ratten kon de blootstelling aan sofosbuvir niet worden vastgesteld, maar de blootstellingsmarges in relatie tot de belangrijkste humane metaboliet waren ongeveer 5 maal hoger dan de klinische blootstelling bij 400 mg sofosbuvir.
Van sofosbuvir afgeleide stoffen passeerden de placenta bij drachtige ratten en werden uitgescheiden in de melk van zogende ratten.
6. FARMACEUTISCHE GEGEVENS
6.1 Lijst van hulpstoffen
Tabletkern
Copovidon
Lactosemonohydraat
Microkristallijne cellulose
Croscarmellose-natrium
Colloïdale watervrije silica
Magnesiumstearaat
Filmomhulling
Polyvinylalcohol, gedeeltelijk gehydrolyseerd
Titaandioxide
Macrogol
Talk
Zonnegeel FCF (E110) (alleen Harvoni 90 mg/400 mg filmomhulde tabletten)
6.2 Gevallen van onverenigbaarheid
Niet van toepassing.
6.3 Houdbaarheid
6 jaar.
6.4 Speciale voorzorgsmaatregelen bij bewaren
Voor dit geneesmiddel zijn er geen speciale bewaarcondities.
6.5 Aard en inhoud van de verpakking
Harvoni-tabletten worden geleverd in flessen van hoge-dichtheid-polyethyleen (HDPE) met een kindveilige sluiting van polypropyleen, met 28 filmomhulde tabletten, een silicagel droogmiddel en polyester vulmateriaal.
De volgende verpakkingsgrootten zijn verkrijgbaar:
- dozen met 1 fles à 28 filmomhulde tabletten
- en alleen voor de 90 mg/400 mg tabletten; dozen met 84 (3 flessen à 28) filmomhulde tabletten.
Niet alle genoemde verpakkingsgrootten worden in de handel gebracht.
6.6 Speciale voorzorgsmaatregelen voor het verwijderen
Al het ongebruikte geneesmiddel of afvalmateriaal dient te worden vernietigd overeenkomstig lokale voorschriften.
Dit geneesmiddel kan een risico vormen voor het milieu (zie rubriek 5.3).
7. HOUDER VAN DE VERGUNNING VOOR HET IN DE HANDEL BRENGEN
Gilead Sciences Ireland UC
Carrigtohill
County Cork, T45 DP77
Ierland
8. NUMMER(S) VAN DE VERGUNNING VOOR HET IN DE HANDEL BRENGEN
EU/1/14/958/001
EU/1/14/958/002
EU/1/14/958/003
9. DATUM VAN EERSTE VERLENING VAN DE VERGUNNING/VERLENGING VAN DE VERGUNNING
Datum van eerste verlening van de vergunning: 17 november 2014
Datum van laatste verlenging: 01 augustus 2019
10. DATUM VAN HERZIENING VAN DE TEKST
Gedetailleerde informatie over dit geneesmiddel is beschikbaar op de website van het Europees Geneesmiddelenbureau http://www.ema.europa.eu.
Harvoni 33,75 mg/150 mg omhuld granulaat in sachetHarvoni 45 mg/200 mg omhuld granulaat in sachet
1. NAAM VAN HET GENEESMIDDEL
Harvoni 33,75 mg/150 mg omhuld granulaat in sachet
Harvoni 45 mg/200 mg omhuld granulaat in sachet
2. KWALITATIEVE EN KWANTITATIEVE SAMENSTELLING
Harvoni 33,75 mg/150 mg omhuld granulaat in sachet
Elk sachet bevat 33,75 mg ledipasvir en 150 mg sofosbuvir.
Hulpstoffen met bekend effect
Elk sachet bevat 220 mg lactose (als monohydraat).
Harvoni 45 mg/200 mg omhuld granulaat in sachet
Elk sachet bevat 45 mg ledipasvir en 200 mg sofosbuvir.
Hulpstoffen met bekend effect
Elk sachet bevat 295 mg lactose (als monohydraat).
Voor de volledige lijst van hulpstoffen, zie rubriek 6.1.
3. FARMACEUTISCHE VORM
Omhuld granulaat in sachet.
Oranje, omhuld granulaat in sachet.
4. KLINISCHE GEGEVENS
4.1 Therapeutische indicaties
Harvoni is geïndiceerd voor de behandeling van chronische hepatitis C (CHC) bij volwassen en pediatrische patiënten in de leeftijd van 3 jaar en ouder (zie rubriek 4.2, 4.4 en 5.1).
Voor specifieke activiteit tegen de verschillende genotypes van het hepatitis C-virus (HCV), zie rubriek 4.4 en 5.1.
4.2 Dosering en wijze van toediening
De therapie met Harvoni moet worden gestart en gecontroleerd door een arts die ervaren is in de behandeling van patiënten met CHC.
Dosering
De aanbevolen dosering van Harvoni bij pediatrische patiënten van 3 jaar en ouder is gebaseerd op gewicht (zoals weergegeven in tabel 2) en kan met of zonder voedsel worden ingenomen (zie rubriek 5.2).
Tabel 1: Aanbevolen behandelingsduur voor Harvoni en het aanbevolen gebruik van gelijktijdig toegediend ribavirine voor bepaalde subgroepen
Patiëntenpopulatie (waaronder patiënten met een HIV-co-infectie) | Behandeling en duur |
| Volwassen en pediatrische patiënten van 3 jaar en oudera met CHC-genotype 1, 4, 5 of 6 | |
| Patiënten zonder cirrose | Harvoni gedurende 12 weken.
|
| Patiënten met gecompenseerde cirrose | Harvoni + ribavirineb,c gedurende 12 weken of Harvoni (zonder ribavirine) gedurende 24 weken.
|
| Patiënten na levertransplantatie zonder cirrose of met gecompenseerde cirrose | Harvoni + ribavirineb,c gedurende 12 weken (zie rubriek 5.1).
|
| Patiënten met gedecompenseerde cirrose ongeacht de status van transplantatie | Harvoni + ribavirined gedurende 12 weken (zie rubriek 5.1).
|
| Volwassen en pediatrische patiënten van 3 jaar en oudera met CHC-genotype 3 | |
| Patiënten met gecompenseerde cirrose en/of patiënten bij wie eerdere behandeling heeft gefaald | Harvoni + ribavirineb gedurende 24 weken (zie rubriek 4.4 en 5.1). |
a Zie tabel 2 voor op gewicht gebaseerde dosisaanbevelingen voor Harvoni voor pediatrische patiënten van 3 jaar en ouder. b Volwassenen: ribavirine op gewicht gebaseerd (< 75 kg = 1.000 mg en > 75 kg = 1.200 mg), oraal toegediend in twee verdeelde doses met voedsel.
c Pediatrische patiënten: voor dosisaanbevelingen voor ribavirine zie tabel 4 hieronder.
d Voor dosisaanbevelingen voor ribavirine bij volwassen patiënten met gedecompenseerde cirrose, zie tabel 3 hieronder.
Tabel 2: Dosering voor pediatrische patiënten van 3 jaar en ouder die het orale Harvoni-granulaat gebruiken*
| Lichaamsgewicht (kg) | Dosering van oraal granulaat in sachet | Dagelijkse dosis ledipasvir/sofosbuvir |
| ≥ 35 | twee sachets van 45 mg/200 mg granulaat eenmaal daags | 90 mg/400 mg/dag |
| 17 tot < 35 | één sachet van 45 mg/200 mg granulaat eenmaal daags | 45 mg/200 mg/dag |
| < 17 | één sachet van 33,75 mg/150 mg granulaat eenmaal daags | 33,75 mg/150 mg/dag |
* Harvoni is ook beschikbaar als filmomhulde tabletten van 45 mg/200 mg en 90 mg/400 mg (zie rubriek 5.1). Raadpleeg de Samenvatting van de productkenmerken van Harvoni filmomhulde tabletten.
Tabel 3: Richtlijn voor de dosering van ribavirine wanneer dit met Harvoni wordt toegediend aan volwassen patiënten met gedecompenseerde cirrose
| Patiënt | Dosis ribavirine* |
| Child-Pugh-Turcotte (CPT)-klasse B cirrose vóór transplantatie | 1.000 mg per dag voor patiënten < 75 kg en 1.200 mg voor diegenen met een gewicht ≥ 75 kg |
CPT-klasse C cirrose vóór transplantatie CPT-klasse B of C cirrose na transplantatie | Startdosis van 600 mg die kan worden verhoogd tot een maximum van 1.000/1.200 mg (1.000 mg voor patiënten met een gewicht < 75 kg en 1.200 mg voor patiënten met een gewicht ≥ 75 kg) indien deze goed wordt verdragen. Indien de startdosis niet goed wordt verdragen, moet de dosis afhankelijk van de klinische situatie op basis van de hemoglobineconcentratie worden verlaagd |
* Indien een meer genormaliseerde dosis ribavirine (op basis van gewicht en nierfunctie) om redenen van verdraagbaarheid niet kan worden bereikt, moet Harvoni + ribavirine gedurende 24 weken worden overwogen om het risico van een recidief te beperken.
Als bij volwassenen ribavirine wordt toegevoegd aan Harvoni, zie dan ook de Samenvatting van de productkenmerken van ribavirine.
Bij pediatrische patiënten van 3 jaar en ouder wordt de volgende dosis ribavirine aanbevolen wanneer ribavirine wordt verdeeld in twee dagelijkse doses en met voedsel wordt gegeven:
Tabel 4: Richtlijn voor de dosering van ribavirine wanneer dit met Harvoni wordt toegediend aan pediatrische patiënten van 3 jaar en ouder.
| Lichaamsgewicht in kg | Dosis ribavirine* |
| < 47 | 15 mg/kg/dag |
| 47-49 | 600 mg/dag |
| 50-65 | 800 mg/dag |
| 66-74 | 1.000 mg/dag |
| > of = 75 | 1.200 mg/dag |
* De dagelijkse dosis ribavirine is op gewicht gebaseerd en wordt oraal toegediend in twee verdeelde doses met voedsel.
Dosisaanpassing van ribavirine bij volwassenen die 1.000-1.200 mg per dag innemen Indien Harvoni wordt gebruikt in combinatie met ribavirine en een patiënt een ernstige bijwerking heeft die mogelijk gerelateerd is aan ribavirine, moet de dosis ribavirine worden aangepast of de toediening worden gestaakt, indien aangewezen, tot de bijwerking vermindert of in ernst afneemt. In tabel 5 worden richtlijnen gegeven voor het aanpassen van de dosis en het staken van de toediening op basis van de hemoglobineconcentratie en de cardiale status van de patiënt.
Tabel 5: Richtlijn voor dosisaanpassing van ribavirine bij gelijktijdige toediening met Harvoni bij volwassenen
| Laboratoriumwaarden | Dosis ribavirine verlagen tot 600 mg/dag indien: | Ribavirine staken indien: |
| Hemoglobinewaarde bij patiënten zonder hartaandoening | < 10 g/dl | < 8,5 g/dl |
| Hemoglobinewaarde bij patiënten met een voorgeschiedenis van stabiele hartaandoening | Daling van hemoglobinewaarde met ≥ 2 g/dl tijdens een behandelingsperiode van 4 weken | < 12 g/dl ondanks een verlaagde dosis gedurende 4 weken |
Zodra ribavirine is gestaakt als gevolg van ofwel een afwijkende laboratoriumwaarde ofwel een klinische manifestatie, kan worden getracht om opnieuw te starten met dagelijks 600 mg ribavirine en de dosis verder te verhogen tot dagelijks 800 mg. Het wordt echter niet aanbevolen om ribavirine te verhogen tot de oorspronkelijk bepaalde dosis (1.000 mg tot 1.200 mg dagelijks).
Pediatrische patiënten in de leeftijd van < 3 jaar
De veiligheid en werkzaamheid van Harvoni bij kinderen in de leeftijd van < 3 jaar zijn niet vastgesteld. Er zijn geen gegevens beschikbaar.
Overgeslagen dosis
Patiënten moeten erop gewezen worden dat zij, wanneer zij binnen 5 uur na inname van de dosis overgeven, een extra dosis moeten innemen. Wanneer zij na meer dan 5 uur na inname van de dosis overgeven, is geen extra dosis nodig (zie rubriek 5.1).
Als er een dosis is overgeslagen en dit binnen 18 uur na het gebruikelijke tijdstip van innemen wordt bemerkt, moeten patiënten de instructie krijgen om de extra dosis zo snel mogelijk in te nemen en de volgende dosis op het gebruikelijke tijdstip in te nemen. Als het overslaan van een dosis later dan 18 uur na het gebruikelijke tijdstip van innemen wordt bemerkt, moeten patiënten de instructie krijgen om te wachten en de volgende dosis op het gebruikelijke tijdstip in te nemen. Patiënten moeten erop gewezen worden geen dubbele dosis in te nemen.
Ouderen
Bij oudere patiënten is dosisaanpassing niet noodzakelijk (zie rubriek 5.2).
Nierfunctiestoornis
Er is geen dosisaanpassing van Harvoni noodzakelijk voor patiënten met een lichte of matig-ernstige nierfunctiestoornis.
Er zijn beperkte veiligheidsgegevens beschikbaar over patiënten met een ernstige nierfunctiestoornis (geschatte glomerulaire filtratiesnelheid [eGFR] < 30 ml/min/1,73 m2) en terminale nieraandoening (end stage renal disease, ESRD) die dialyse vereist. Harvoni kan bij deze patiënten worden gebruikt zonder dosisaanpassing wanneer er geen andere relevante behandelingsopties beschikbaar zijn (zie rubriek 4.4, 4.8, 5.1 en 5.2).
Leverfunctiestoornis
Er is geen dosisaanpassing van Harvoni noodzakelijk voor patiënten met een lichte, matig-ernstige of ernstige leverfunctiestoornis (Child-Pugh-Turcotte [CPT]-klasse A, B of C) (zie rubriek 5.2). De veiligheid en werkzaamheid van ledipasvir/sofosbuvir zijn vastgesteld bij patiënten met gedecompenseerde cirrose (zie rubriek 5.1).
Wijze van toediening
Voor oraal gebruik.
Harvoni kan zowel met als zonder voedsel worden ingenomen.
Als hulp bij het doorslikken van het orale Harvoni-granulaat kunt u voedsel of water gebruiken zoals hieronder beschreven. Harvoni kan ook zonder voedsel of water worden doorgeslikt.
Inname van Harvoni-granulaat met voedsel als hulp bij het doorslikken
Bij inname met voedsel om het doorslikken van het granulaat te vergemakkelijken, moeten patiënten erop worden gewezen het granulaat te sprenkelen op een of meer lepels zuurvrij, zacht voedsel dat op of onder kamertemperatuur is. Patiënten moeten erop gewezen worden het Harvoni-granulaat binnen 30 minuten na voorzichtig mengen met voedsel in te nemen en de gehele inhoud zonder kauwen door te slikken om een bittere smaak te voorkomen. Voorbeelden van zuurvrij voedsel zijn chocoladesiroop, aardappelpuree en ijs.
Inname van Harvoni-granulaat met water als hulp bij het doorslikken
Voor toediening met water moeten patiënten erop worden gewezen het granulaat rechtstreeks in de mond te doen en met water door te slikken.
Inname van Harvoni-granulaat zonder voedsel of water
Voor toediening zonder voedsel of water moeten patiënten erop worden gewezen het granulaat rechtstreeks in de mond te doen en door te slikken. Patiënten moeten erop gewezen worden de gehele inhoud zonder kauwen door te slikken (zie rubriek 5.2).
4.3 Contra-indicaties
Overgevoeligheid voor de werkzame stoffen of voor een van de in rubriek 6.1 vermelde hulpstoffen.
Gelijktijdige toediening met rosuvastatine (zie rubriek 4.5).
Gebruik met sterke P-gp-inductoren
Geneesmiddelen die sterke inductoren van P-glycoproteïne (P-gp) zijn in de darm (carbamazepine, fenobarbital, fenytoïne, rifampicine, rifabutine en St. Janskruid). Gelijktijdige toediening zal leiden tot een significante daling van de plasmaconcentraties van ledipasvir en sofosbuvir en kan resulteren in verlies van werkzaamheid van Harvoni (zie rubriek 4.5).
4.4 Bijzondere waarschuwingen en voorzorgen bij gebruik
Harvoni mag niet gelijktijdig worden toegediend met andere geneesmiddelen die sofosbuvir bevatten.
Specifieke activiteit tegen verschillende genotypes
Zie rubriek 4.2 voor aanbevolen regimes bij verschillende genotypes van HCV. Zie rubriek 5.1 voor virologische en klinische activiteit tegen verschillende genotypes.
De klinische gegevens die het gebruik van Harvoni bij volwassenen geïnfecteerd met HCV-genotype 3 ondersteunen, zijn beperkt (zie rubriek 5.1). De relatieve werkzaamheid van een 12 weken durend regime dat bestaat uit ledipasvir/sofosbuvir + ribavirine, in vergelijking met een 24 weken durend regime van sofosbuvir + ribavirine, is niet onderzocht. Een conservatieve therapie van 24 weken wordt aangeraden bij alle eerder behandelde patiënten met genotype 3 en bij nog niet eerder behandelde patiënten met genotype 3 met cirrose (zie rubriek 4.2). Bij een infectie met genotype 3 dient gebruik van Harvoni (altijd in combinatie met ribavirine) alleen te worden overwogen bij patiënten die geacht worden een hoog risico te hebben voor klinische ziekteprogressie en voor wie er geen alternatieve behandelopties zijn.
De klinische gegevens die het gebruik van Harvoni bij volwassenen geïnfecteerd met HCV-genotype 2 en 6 ondersteunen, zijn beperkt (zie rubriek 5.1).
Ernstige bradycardie en hartblok
Er zijn levensbedreigende gevallen van ernstige bradycardie en hartblok waargenomen bij gebruik van regimes met sofosbuvir in combinatie met amiodaron. Bradycardie trad doorgaans op binnen een aantal uren of dagen, maar gevallen met een langere tijd tot aanvang ervan werden meestal waargenomen tot 2 weken na het starten van de HCV-behandeling.
Amiodaron mag bij patiënten die Harvoni gebruiken, uitsluitend worden gebruikt wanneer andere antiaritmische behandelingen niet worden verdragen of gecontra-indiceerd zijn.
Als gelijktijdig gebruik van amiodaron nodig wordt geacht, wordt aanbevolen om patiënten in het ziekenhuis op te nemen en hartmonitoring toe te passen gedurende de eerste 48 uur van gelijktijdige toediening. Daarna dient de hartslag dagelijks gedurende minstens de eerste 2 weken van de behandeling te worden opgevolgd in een poliklinische setting of door de patiënt zelf.
Vanwege de lange halfwaardetijd van amiodaron dient hartmonitoring, zoals hierboven beschreven, ook plaats te vinden bij patiënten die in de afgelopen maanden zijn gestopt met amiodaron en die gaan beginnen met Harvoni.
Alle patiënten met gelijktijdig of recent gebruik van amiodaron dienen gewaarschuwd te worden voor de symptomen van bradycardie en hartblok en dienen het advies te krijgen dringend een arts te raadplegen als zij deze symptomen waarnemen.
Gebruik bij diabetespatiënten
Na start van een HCV-behandeling met direct werkende antivirale middelen kan bij diabetici een verbetering van de bloedsuikerregulatie optreden, wat mogelijk leidt tot symptomatische hypoglykemie. De bloedsuikerspiegels van diabetespatiënten die beginnen met een behandeling met direct werkende antivirale middelen moeten nauwlettend in de gaten worden gehouden, vooral tijdens de eerste drie maanden, en indien nodig moet de diabetesmedicatie worden aangepast. Wanneer een behandeling met direct werkende antivirale middelen wordt gestart, moet de arts die verantwoordelijk is voor diabeteszorg van de patiënt, worden geïnformeerd.
Gelijktijdige infectie HCV/HBV (hepatitis B-virus)
Gevallen van reactivatie van het hepatitis B-virus (HBV), waarvan enkele fataal, zijn gemeld gedurende of na behandeling met direct werkende antivirale middelen. Voorafgaand aan de behandeling dienen alle patiënten op HBV gescreend te worden. Patiënten met een HBV-HCV-co-infectie lopen risico op HBV-reactivatie en dienen daarom zorgvuldig gecontroleerd en behandeld te worden volgens de huidige klinische richtlijnen.
Behandeling van patiënten met eerdere blootstelling aan direct werkende antivirale middelen tegen HCV
Bij patiënten bij wie de behandeling met ledipasvir/sofosbuvir faalt, wordt in de meeste gevallen selectie van NS5A-resistentiemutaties gezien die de gevoeligheid voor ledipasvir aanzienlijk verminderen (zie rubriek 5.1). Beperkte gegevens duiden erop dat dergelijke NS5A-mutaties geen reversie vertonen tijdens de follow-up op lange termijn. Er zijn op dit moment geen gegevens die de effectiviteit ondersteunen van herbehandeling van patiënten bij wie de behandeling met ledipasvir/sofosbuvir faalde met een daaropvolgend regime dat een NS5A-remmer bevat. Evenzo zijn er op dit moment geen gegevens die de effectiviteit ondersteunen van NS3/4A-proteaseremmers bij patiënten bij wie een eerdere therapie met een NS3/4A-proteaseremmer faalde. Dergelijke patiënten kunnen daarom afhankelijk zijn van andere geneesmiddelenklassen voor klaring van HCV-infectie. Bijgevolg moet een langere behandeling worden overwogen voor patiënten met onzekere volgende herbehandelingsopties.
Nierfunctiestoornis
Er zijn beperkte veiligheidsgegevens beschikbaar over patiënten met een ernstige nierfunctiestoornis (geschatte glomerulaire filtratiesnelheid [eGFR] < 30 ml/min/1,73 m2) en ESRD die hemodialyse vereist. Harvoni kan bij deze patiënten worden gebruikt zonder dosisaanpassing wanneer er geen andere relevante behandelingsopties beschikbaar zijn (zie rubriek 4.8, 5.1 en 5.2). Raadpleeg bij gebruik van Harvoni in combinatie met ribavirine ook de Samenvatting van de productkenmerken van ribavirine voor patiënten met een creatinineklaring (CrCl) < 50 ml/min (zie rubriek 5.2).
Volwassenen met gedecompenseerde cirrose en/of patiënten vóór of na een levertransplantatie
De werkzaamheid van ledipasvir/sofosbuvir bij patiënten met infectie met HCV-genotype 5 en HCV-genotype 6 met gedecompenseerde cirrose en/of bij patiënten vóór of na een levertransplantatie is niet onderzocht. Behandeling met Harvoni dient plaats te vinden op basis van een beoordeling van de mogelijke voordelen en risico’s voor de individuele patiënt.
Gebruik met matige P-gp-inductoren
Geneesmiddelen die matige P-gp-inductoren zijn in de darm (bijv. oxcarbazepine), kunnen leiden tot een daling van de plasmaconcentraties van ledipasvir en sofosbuvir, wat resulteert in een verminderd therapeutisch effect van Harvoni. Gelijktijdige toediening van dergelijke geneesmiddelen wordt niet aanbevolen samen met Harvoni (zie rubriek 4.5).
Gebruik met bepaalde antiretrovirale regimes tegen HIV
Het is gebleken dat Harvoni de blootstelling aan tenofovir verhoogt, met name bij gebruik in combinatie met een HIV-regime dat tenofovirdisoproxilfumaraat en een farmacokinetische booster (ritonavir of cobicistat) bevat. De veiligheid van tenofovirdisoproxilfumaraat in het kader van een behandeling met Harvoni en een farmacokinetische booster is niet vastgesteld. Er moet rekening worden gehouden met de mogelijke risico’s en voordelen van gelijktijdige toediening van Harvoni met de tablet met de vaste-dosiscombinatie die
elvitegravir/cobicistat/emtricitabine/tenofovirdisoproxilfumaraat bevat of tenofovirdisoproxilfumaraat in combinatie met een gebooste HIV-proteaseremmer (bijv. atazanavir of darunavir), vooral bij patiënten met verhoogd risico op een nierfunctiestoornis. Patiënten die Harvoni gelijktijdig met elvitegravir/cobicistat/emtricitabine/tenofovirdisoproxilfumaraat of met tenofovirdisoproxilfumaraat en een gebooste HIV-proteaseremmer krijgen, moeten worden gecontroleerd op tenofovirgerelateerde bijwerkingen. Raadpleeg de Samenvatting van de productkenmerken van tenofovirdisoproxilfumaraat, emtricitabine/tenofovirdisoproxilfumaraat of
elvitegravir/cobicistat/emtricitabine/tenofovirdisoproxilfumaraat voor aanbevelingen over niercontrole.
Gebruik met HMG-CoA-reductaseremmers
Gelijktijdige toediening van Harvoni met HMG-CoA-reductaseremmers (statines) kan leiden tot een significante stijging van de concentratie van het statine, wat het risico op myopathie en rabdomyolyse verhoogt (zie rubriek 4.5).
Pediatrische patiënten
Harvoni wordt niet aanbevolen voor gebruik bij kinderen in de leeftijd van < 3 jaar, omdat de veiligheid en werkzaamheid niet zijn vastgesteld bij deze patiënten.
Hulpstoffen
Harvoni bevat de azokleurstof zonnegeel FCF (E110), die allergische reacties kan veroorzaken. Het bevat ook lactose. Patiënten met zeldzame erfelijke aandoeningen als galactose-intolerantie, algehele lactasedeficiëntie of glucose-galactosemalabsorptie, dienen dit geneesmiddel niet te gebruiken.
Dit middel bevat minder dan 1 mmol natrium (23 mg) per sachet, dat wil zeggen dat het in wezen ‘natriumvrij’ is.
4.5 Interacties met andere geneesmiddelen en andere vormen van interactie
| Omdat Harvoni ledipasvir en sofosbuvir bevat, kunnen interacties die met elk van deze werkzame | |
| stoffen afzonderlijk zijn vastgesteld ook bij gebruik van Harvoni optreden. | |
Potentiële effecten van Harvoni op andere geneesmiddelen
Ledipasvir is in vitro een remmer van het geneesmiddeltransporteiwit P-gp en het borstkankerresistentie-eiwit (breast cancer resistance protein, BCRP) en kan de absorptie in de darm van gelijktijdig toegediende substraten voor deze transporteiwitten verhogen.
Potentiële effecten van andere geneesmiddelen op Harvoni
Ledipasvir en sofosbuvir zijn substraten van geneesmiddeltransporteiwit P-gp en BCRP, terwijl GS-331007 dat niet is.
Geneesmiddelen die sterke P-gp-inductoren zijn (carbamazepine, fenobarbital, fenytoïne, rifampicine, rifabutine en St. Janskruid) kunnen leiden tot een significante daling van de plasmaconcentraties van ledipasvir en sofosbuvir, wat resulteert in een verminderd therapeutisch effect van ledipasvir/sofosbuvir en zijn dus gecontra-indiceerd voor gebruik samen met Harvoni (zie rubriek 4.3). Geneesmiddelen die matige P-gp-inductoren zijn in de darm (bijv. oxcarbazepine), kunnen leiden tot een daling van de plasmaconcentraties van ledipasvir en sofosbuvir, wat resulteert in een verminderd therapeutisch effect van Harvoni. Gelijktijdige toediening van dergelijke geneesmiddelen wordt niet aanbevolen samen met Harvoni (zie rubriek 4.4). Gelijktijdige toediening met geneesmiddelen die P-gp en/of BCRP remmen, kan leiden tot verhoogde plasmaconcentraties van ledipasvir en sofosbuvir zonder stijging van de plasmaconcentratie van GS-331007; Harvoni kan gelijktijdig worden toegediend met P-gp- en/of BCRP-remmers. Klinisch significante geneesmiddelinteracties met ledipasvir/sofosbuvir, gemedieerd door CYP450- of UGT1A1-enzymen, worden niet verwacht.
Patiënten die worden behandeld met vitamine K-antagonisten
Aangezien de leverfunctie tijdens de behandeling met Harvoni mogelijk verandert, wordt nauwlettende controle van de waarden van de internationale genormaliseerde ratio (INR) aanbevolen.
Invloed van behandeling met direct werkende antivirale middelen op geneesmiddelen die door de lever worden gemetaboliseerd
De farmacokinetiek van geneesmiddelen die door de lever worden gemetaboliseerd (bijv. immunosuppressiva zoals calcineurineremmers) kan beïnvloed worden door veranderingen in de leverfunctie tijdens behandeling met direct werkende antivirale middelen, gerelateerd aan klaring van HCV-virus.
Interacties tussen Harvoni en andere geneesmiddelen
Tabel 6 bevat een lijst van vastgestelde of potentieel klinisch significante geneesmiddelinteracties (waarbij het 90% betrouwbaarheidsinterval [BI] voor de verhouding van de kleinste kwadraat geometrische gemiddelden [geometric least-squares mean, GLSM] binnen “↔”, boven “↑” of onder “↓” de vooraf bepaalde equivalentiegrenzen viel). De beschreven geneesmiddelinteracties zijn gebaseerd op onderzoeken die zijn uitgevoerd met ofwel ledipasvir/sofosbuvir of ledipasvir en sofosbuvir als afzonderlijke middelen, of zijn voorspelde geneesmiddelinteracties die kunnen optreden met ledipasvir/sofosbuvir. De tabel is onvolledig.
Tabel 6: Interacties tussen Harvoni en andere geneesmiddelen
| Geneesmiddel naar therapeutische gebieden | Effecten op concentraties geneesmiddel. Gemiddelde verhouding (90% betrouwbaarheids-interval) voor AUC, Cmax, Cmina, b | Aanbeveling m.b.t. gelijktijdige toediening met Harvoni |
| ZUURVERLAGENDE MIDDELEN | ||
| De oplosbaarheid van ledipasvir neemt af naarmate de pH stijgt. Geneesmiddelen die de pH van de maag verhogen, leiden naar verwachting tot een daling van de concentratie van ledipasvir. | ||
| Geneesmiddel naar therapeutische gebieden | Effecten op concentraties geneesmiddel. Gemiddelde verhouding (90% betrouwbaarheids-interval) voor AUC, Cmax, Cmina, b | Aanbeveling m.b.t. gelijktijdige toediening met Harvoni |
| Antacida | ||
| Bijv. aluminium- of magnesiumhydroxide; calciumcarbonaat | Interactie niet onderzocht. Verwachting: ↓ Ledipasvir ↔ Sofosbuvir ↔ GS-331007 (Verhoging van de pH van de maag) | Het wordt aanbevolen om antacida en Harvoni afzonderlijk toe te dienen met minstens 4 uur ertussen. |
| H2-receptorantagonisten | ||
Famotidine (enkelvoudige dosis van 40 mg)/ ledipasvir (enkelvoudige dosis van 90 mg)c/ sofosbuvir (enkelvoudige dosis van 400 mg)c, d Gelijktijdige toediening van famotidine met Harvonid Cimetidinee Nizatidinee Ranitidinee Famotidine (enkelvoudige dosis van 40 mg)/ ledipasvir (enkelvoudige dosis van 90 mg)c/ sofosbuvir (enkelvoudige dosis van 400 mg)c, d Famotidine toegediend 12 uur vóór Harvonid | Ledipasvir ↓ Cmax 0,80 (0,69; 0,93) ↔ AUC 0,89 (0,76; 1,06) Sofosbuvir ↑ Cmax 1,15 (0,88; 1,50) ↔ AUC 1,11 (1,00; 1,24) GS-331007 ↔ Cmax 1,06 (0,97; 1,14) ↔ AUC 1,06 (1,02; 1,11) (Verhoging van de pH van de maag) Ledipasvir ↓ Cmax 0,83 (0,69; 1,00) ↔ AUC 0,98 (0,80; 1,20) Sofosbuvir ↔ Cmax 1,00 (0,76; 1,32) ↔ AUC 0,95 (0,82; 1,10) GS-331007 ↔ Cmax 1,13 (1,07; 1,20) ↔ AUC 1,06 (1,01; 1,12) (Verhoging van de pH van de maag) | H2-receptorantagonisten kunnen gelijktijdig of alternerend worden toegediend met Harvoni bij een dosis die niet hoger is dan de doses die vergelijkbaar zijn met 40 mg famotidine tweemaal daags. |
| Protonpompremmers | ||
Omeprazol (20 mg eenmaal daags)/ ledipasvir (enkelvoudige dosis van 90 mg)c/ sofosbuvir (enkelvoudige dosis van 400 mg)c Gelijktijdige toediening van omeprazol met Harvoni Lansoprazole Rabeprazole Pantoprazole Esomeprazole | Ledipasvir ↓ Cmax 0,89 (0,61; 1,30) ↓ AUC 0,96 (0,66; 1,39) Sofosbuvir ↔ Cmax 1,12 (0,88; 1,42) ↔ AUC 1,00 (0,80; 1,25) GS-331007 ↔ Cmax 1,14 (1,01; 1,29) ↔ AUC 1,03 (0,96; 1,12) (Verhoging van de pH van de maag) | Doses van een protonpompremmer die vergelijkbaar zijn met 20 mg omeprazol kunnen gelijktijdig worden toegediend met Harvoni. Protonpompremmers mogen niet worden ingenomen vóór Harvoni. |
| Geneesmiddel naar therapeutische gebieden | Effecten op concentraties geneesmiddel. Gemiddelde verhouding (90% betrouwbaarheids-interval) voor AUC, Cmax, Cmina, b | Aanbeveling m.b.t. gelijktijdige toediening met Harvoni |
| ANTIARITMICA | ||
| Amiodaron | Effect op de concentraties van amiodaron, sofosbuvir en ledipasvir niet bekend. | Gelijktijdige toediening van amiodaron met een regime dat sofosbuvir bevat, kan resulteren in ernstige symptomatische bradycardie. Alleen gebruiken als geen alternatief beschikbaar is. Als dit geneesmiddel samen met Harvoni wordt toegediend, wordt nauwlettende controle aanbevolen (zie rubriek 4.4 en 4.8). |
| Digoxine | Interactie niet onderzocht. Verwachting: ↑ Digoxine ↔ Ledipasvir ↔ Sofosbuvir ↔ GS-331007 (Remming van P-gp) | Gelijktijdige toediening van Harvoni met digoxine kan leiden tot een stijging van de concentratie van digoxine. Voorzichtigheid is geboden en controle van de therapeutische concentratie van digoxine wordt aanbevolen bij gelijktijdige toediening met Harvoni. |
| ANTICOAGULANTIA | ||
| Dabigatranetexilaat | Interactie niet onderzocht. Verwachting: ↑ Dabigatran ↔ Ledipasvir ↔ Sofosbuvir ↔ GS-331007 (Remming van P-gp) | Klinische controle, met het oog op tekenen van bloeding en anemie, wordt aanbevolen bij gelijktijdige toediening van dabigatranetexilaat en Harvoni. Een stollingstest kan bijdragen aan het identificeren van patiënten met een verhoogde kans op bloedingen veroorzaakt door overmatige blootstelling aan dabigatran. |
| Vitamine K-antagonisten | Interactie niet onderzocht. | Nauwlettende controle van INR wordt aanbevolen voor alle vitamine K-antagonisten. Dit wordt gedaan met het oog op veranderingen van de leverfunctie tijdens de behandeling met Harvoni. |
| ANTICONVULSIVA | ||
| Fenobarbital Fenytoïne | Interactie niet onderzocht. Verwachting: ↓ Ledipasvir ↓ Sofosbuvir ↔ GS-331007 (Inductie van P-gp) | Harvoni is gecontra-indiceerd voor gebruik samen met fenobarbital en fenytoïne (zie rubriek 4.3). |
| Carbamazepine | Interactie niet onderzocht Verwachting: ↓ Ledipasvir Waargenomen: Sofosbuvir ↓ Cmax 0,52 (0,43; 0,62) ↓ AUC 0,52 (0,46; 0,59) Cmin (NB/NVT) GS-331007 ↔ Cmax 1,04 (0,97; 1,11) ↔ AUC 0,99 (0,94; 1,04) Cmin (NB/NVT) (Inductie van P-gp) | Harvoni is gecontra-indiceerd voor gebruik samen met carbamazepine (zie rubriek 4.3). |
| Geneesmiddel naar therapeutische gebieden | Effecten op concentraties geneesmiddel. Gemiddelde verhouding (90% betrouwbaarheids-interval) voor AUC, Cmax, Cmina, b | Aanbeveling m.b.t. gelijktijdige toediening met Harvoni |
| Oxcarbazepine | Interactie niet onderzocht. Verwachting: ↓ Ledipasvir ↓ Sofosbuvir ↔ GS-331007 (Inductie van P-gp) | Gelijktijdige toediening van Harvoni met oxcarbazepine leidt naar verwachting tot een daling van de concentratie van ledipasvir en sofosbuvir, wat resulteert in een verminderd therapeutisch effect van Harvoni. Een dergelijke gelijktijdige toediening wordt niet aanbevolen (zie rubriek 4.4). |
| ANTIMYCOBACTERIËLE MIDDELEN | ||
Rifampicine (600 mg eenmaal daags)/ ledipasvir (enkelvoudige dosis van 90 mg)d Rifampicine (600 mg eenmaal daags)/ sofosbuvir (enkelvoudige dosis van 400 mg)d | Interactie niet onderzocht. Verwachting: Rifampicine ↔ Cmax ↔ AUC ↔ Cmin Waargenomen: Ledipasvir ↓ Cmax 0,65 (0,56; 0,76) ↓ AUC 0,41 (0,36; 0,48) (Inductie van P-gp) Interactie niet onderzocht. Verwachting: Rifampicine ↔ Cmax ↔ AUC ↔ Cmin Waargenomen: Sofosbuvir ↓ Cmax 0,23 (0,19; 0,29) ↓ AUC 0,28 (0,24; 0,32) GS-331007 ↔ Cmax 1,23 (1,14; 1,34) ↔ AUC 0,95 (0,88; 1,03) (Inductie van P-gp) | Harvoni is gecontra-indiceerd voor gebruik samen met rifampicine (zie rubriek 4.3). |
| Rifabutine | Interactie niet onderzocht. Verwachting: ↓ Ledipasvir Waargenomen: Sofosbuvir ↓ Cmax 0,64 (0,53; 0,77) ↓ AUC 0,76 (0,63; 0,91) Cmin (NB/NVT) GS-331007 ↔ Cmax 1,15 (1,03; 1,27) ↔ AUC 1,03 (0,95; 1,12) Cmin (NB/NVT) (Inductie van P-gp) | Harvoni is gecontra-indiceerd voor gebruik samen met rifabutine (zie rubriek 4.3). |
| Geneesmiddel naar therapeutische gebieden | Effecten op concentraties geneesmiddel. Gemiddelde verhouding (90% betrouwbaarheids-interval) voor AUC, Cmax, Cmina, b | Aanbeveling m.b.t. gelijktijdige toediening met Harvoni |
| Rifapentine | Interactie niet onderzocht. Verwachting: ↓ Ledipasvir ↓ Sofosbuvir ↔ GS-331007 (Inductie van P-gp) | Gelijktijdige toediening van Harvoni met rifapentine leidt naar verwachting tot een daling van de concentratie van ledipasvir en sofosbuvir, wat resulteert in een verminderd therapeutisch effect van Harvoni. Een dergelijke gelijktijdige toediening wordt niet aanbevolen. |
| SEDATIVA/HYPNOTICA | ||
Midazolam (2,5 mg enkelvoudige dosis)/ ledipasvir (90 mg enkelvoudige dosis) Ledipasvir (90 mg eenmaal daags) | Waargenomen: Midazolam ↔ Cmax 1,07 (1,00, 1,14) ↔ AUC 0,99 (0,95, 1,04) (Remming van CYP3A) Midazolam ↔ Cmax 0,95 (0,87, 1,04) ↔ AUC 0,89 (0,84, 0,95) (Inductie van CYP3A) Verwachting: ↔ Sofosbuvir ↔ GS-331007 | Er is geen dosisaanpassing van Harvoni of midazolam vereist. |
| ANTIVIRALE MIDDELEN TEGEN HIV: REVERSE TRANSCRIPTASEREMMERS | ||
| Efavirenz/ emtricitabine/ tenofovirdisoproxilfumaraat (600 mg/ 200 mg/ 300 mg/ eenmaal daags)/ ledipasvir (90 mg eenmaal daags)c/ sofosbuvir (400 mg eenmaal daags)c, d | Efavirenz ↔ Cmax 0,87 (0,79; 0,97) ↔ AUC 0,90 (0,84; 0,96) ↔ Cmin 0,91 (0,83; 0,99) Emtricitabine ↔ Cmax 1,08 (0,97; 1,21) ↔ AUC 1,05 (0,98; 1,11) ↔ Cmin 1,04 (0,98; 1,11) Tenofovir ↑ Cmax 1,79 (1,56; 2,04) ↑ AUC 1,98 (1,77; 2,23) ↑ Cmin 2,63 (2,32; 2,97) Ledipasvir ↓ Cmax 0,66 (0,59; 0,75) ↓ AUC 0,66 (0,59; 0,75) ↓ Cmin 0,66 (0,57; 0,76) Sofosbuvir ↔ Cmax 1,03 (0,87; 1,23) ↔ AUC 0,94 (0,81; 1,10) GS-331007 ↔ Cmax 0,86 (0,76; 0,96) ↔ AUC 0,90 (0,83; 0,97) ↔ Cmin 1,07 (1,02; 1,13) | Er is geen dosisaanpassing van Harvoni of efavirenz/ emtricitabine/ tenofovirdisoproxilfumaraat vereist. |
| Geneesmiddel naar therapeutische gebieden | Effecten op concentraties geneesmiddel. Gemiddelde verhouding (90% betrouwbaarheids-interval) voor AUC, Cmax, Cmina, b | Aanbeveling m.b.t. gelijktijdige toediening met Harvoni |
| Emtricitabine/ rilpivirine/ tenofovirdisoproxilfumaraat (200 mg/ 25 mg/ 300 mg eenmaal daags)/ ledipasvir (90 mg eenmaal daags)c/ sofosbuvir (400 mg eenmaal daags)c, d | Emtricitabine ↔ Cmax 1,02 (0,98; 1,06) ↔ AUC 1,05 (1,02; 1,08) ↔ Cmin 1,06 (0,97; 1,15) Rilpivirine ↔ Cmax 0,97 (0,88; 1,07) ↔ AUC 1,02 (0,94; 1,11) ↔ Cmin 1,12 (1,03; 1,21) Tenofovir ↔ Cmax 1,32 (1,25; 1,39) ↑ AUC 1,40 (1,31; 1,50) ↑ Cmin 1,91 (1,74; 2,10) Ledipasvir ↔ Cmax 1,01 (0,95; 1,07) ↔ AUC 1,08 (1,02; 1,15) ↔ Cmin 1,16 (1,08; 1,25) Sofosbuvir ↔ Cmax 1,05 (0,93; 1,20) ↔ AUC 1,10 (1,01; 1,21) GS-331007 ↔ Cmax 1,06 (1,01; 1,11) ↔ AUC 1,15 (1,11; 1,19) ↔ Cmin 1,18 (1,13; 1,24) | Er is geen dosisaanpassing van Harvoni of emtricitabine/ rilpivirine/ tenofovirdisoproxilfumaraat vereist. |
| Abacavir/ lamivudine (600 mg/ 300 mg eenmaal daags)/ ledipasvir (90 mg eenmaal daags)c/ sofosbuvir (400 mg eenmaal daags)c, d | Abacavir ↔ Cmax 0,92 (0,87; 0,97) ↔ AUC 0,90 (0,85; 0,94) Lamivudine ↔ Cmax 0,93 (0,87; 1,00) ↔ AUC 0,94 (0,90; 0,98) ↔ Cmin 1,12 (1,05; 1,20) Ledipasvir ↔ Cmax 1,10 (1,01; 1,19) ↔ AUC 1,18 (1,10; 1,28) ↔ Cmin 1,26 (1,17; 1,36) Sofosbuvir ↔ Cmax 1,08 (0,85; 1,35) ↔ AUC 1,21 (1,09; 1,35) GS-331007 ↔ Cmax 1,00 (0,94; 1,07) ↔ AUC 1,05 (1,01; 1,09) ↔ Cmin 1,08 (1,01; 1,14) | Er is geen dosisaanpassing van Harvoni of abacavir/ lamivudine vereist. |
| Geneesmiddel naar therapeutische gebieden | Effecten op concentraties geneesmiddel. Gemiddelde verhouding (90% betrouwbaarheids-interval) voor AUC, Cmax, Cmina, b | Aanbeveling m.b.t. gelijktijdige toediening met Harvoni |
| ANTIVIRALE MIDDELEN TEGEN HIV: HIV-PROTEASEREMMERS | ||
Atazanavir met ritonavir als booster (300 mg/ 100 mg eenmaal daags)/ ledipasvir (90 mg eenmaal daags)c/ sofosbuvir (400 mg eenmaal daags)c, d | Atazanavir ↔ Cmax 1,07 (1,00; 1,15) ↔ AUC 1,33 (1,25; 1,42) ↑ Cmin 1,75 (1,58; 1,93) Ledipasvir ↑ Cmax 1,98 (1,78; 2,20) ↑ AUC 2,13 (1,89; 2,40) ↑ Cmin 2,36 (2,08; 2,67) Sofosbuvir ↔ Cmax 0,96 (0,88; 1,05) ↔ AUC 1,08 (1,02; 1,15) GS-331007 ↔ Cmax 1,13 (1,08; 1,19) ↔ AUC 1,23 (1,18; 1,29) ↔ Cmin 1,28 (1,21; 1,36) | Er is geen dosisaanpassing van Harvoni of atazanavir (met ritonavir als booster) vereist. Voor de combinatie van tenofovir/emtricitabine + atazanavir/ritonavir, zie hieronder. |
Atazanavir met ritonavir als booster (300 mg/ 100 mg eenmaal daags) + emtricitabine/ tenofovirdisoproxilfumaraat (200 mg/ 300 mg eenmaal daags)/ ledipasvir (90 mg eenmaal daags)c/ sofosbuvir (400 mg eenmaal daags)c, d Gelijktijdige toedieningf | Atazanavir ↔ Cmax 1,07 (0,99; 1,14) ↔ AUC 1,27 (1,18; 1,37) ↑ Cmin 1,63 (1,45; 1,84) Ritonavir ↔ Cmax 0,86 (0,79; 0,93) ↔ AUC 0,97 (0,89; 1,05) ↑ Cmin 1,45 (1,27; 1,64) Emtricitabine ↔ Cmax 0,98 (0,94; 1,02) ↔ AUC 1,00 (0,97; 1,04) ↔ Cmin 1,04 (0,96; 1,12) Tenofovir ↑ Cmax 1,47 (1,37; 1,58) ↔ AUC 1,35 (1,29; 1,42) ↑ Cmin 1,47 (1,38; 1,57) Ledipasvir ↑ Cmax 1,68 (1,54; 1,84) ↑ AUC 1,96 (1,74; 2,21) ↑ Cmin 2,18 (1,91; 2,50) Sofosbuvir ↔ Cmax 1,01 (0,88; 1,15) ↔ AUC 1,11 (1,02; 1,21) GS-331007 ↔ Cmax 1,17 (1,12; 1,23) ↔ AUC 1,31 (1,25; 1,36) ↑ Cmin 1,42 (1,34; 1,49) | Bij toediening met tenofovirdisoproxilfumaraat in combinatie met atazanavir/ritonavir leidde Harvoni tot een stijging van de concentratie van tenofovir. De veiligheid van tenofovirdisoproxilfumaraat in het kader van een behandeling met Harvoni en een farmacokinetische booster (bijv. ritonavir of cobicistat) is niet vastgesteld. De combinatie moet met voorzichtigheid worden gebruikt, onder regelmatige controle van de nieren, indien geen andere alternatieven beschikbaar zijn (zie rubriek 4.4). De concentraties van atazanavir zijn ook verhoogd, met een risico op een stijging van het bilirubinegehalte/icterus. Dat risico is nog hoger indien ribavirine wordt gebruikt als onderdeel van de behandeling van HCV. |
| Geneesmiddel naar therapeutische gebieden | Effecten op concentraties geneesmiddel. Gemiddelde verhouding (90% betrouwbaarheids-interval) voor AUC, Cmax, Cmina, b | Aanbeveling m.b.t. gelijktijdige toediening met Harvoni |
Darunavir met ritonavir als booster (800 mg/ 100 mg eenmaal daags)/ ledipasvir (90 mg eenmaal daags)d Darunavir met ritonavir als booster (800 mg/ 100 mg eenmaal daags)/ sofosbuvir (400 mg eenmaal daags) | Darunavir ↔ Cmax 1,02 (0,88; 1,19) ↔ AUC 0,96 (0,84; 1,11) ↔ Cmin 0,97 (0,86; 1,10) Ledipasvir ↑ Cmax 1,45 (1,34; 1,56) ↑ AUC 1,39 (1,28; 1,49) ↑ Cmin 1,39 (1,29; 1,51) Darunavir ↔ Cmax 0,97 (0,94; 1,01) ↔ AUC 0,97 (0,94; 1,00) ↔ Cmin 0,86 (0,78; 0,96) Sofosbuvir ↑ Cmax 1,45 (1,10; 1,92) ↑ AUC 1,34 (1,12; 1,59) GS-331007 ↔ Cmax 0,97 (0,90; 1,05) ↔ AUC 1,24 (1,18; 1,30) | Er is geen dosisaanpassing van Harvoni of darunavir (met ritonavir als booster) vereist. Voor de combinatie van tenofovir/emtricitabine + darunavir/ritonavir, zie hieronder. |
Darunavir met ritonavir als booster (800 mg/ 100 mg eenmaal daags) + emtricitabine/ tenofovirdisoproxilfumaraat (200 mg/ 300 mg eenmaal daags)/ ledipasvir (90 mg eenmaal daags)c/ sofosbuvir (400 mg eenmaal daags)c, d Gelijktijdige toedieningf | Darunavir ↔ Cmax 1,01 (0,96; 1,06) ↔ AUC 1,04 (0,99; 1,08) ↔ Cmin 1,08 (0,98; 1,20) Ritonavir ↔ Cmax 1,17 (1,01; 1,35) ↔ AUC 1,25 (1,15; 1,36) ↑ Cmin 1,48 (1,34; 1,63) Emtricitabine ↔ Cmax 1,02 (0,96; 1,08) ↔ AUC 1,04 (1,00; 1,08) ↔ Cmin 1,03 (0,97; 1,10) Tenofovir ↑ Cmax 1,64 (1,54; 1,74) ↑ AUC 1,50 (1,42; 1,59) ↑ Cmin 1,59 (1,49; 1,70) Ledipasvir ↔ Cmax 1,11 (0,99; 1,24) ↔ AUC 1,12 (1,00; 1,25) ↔ Cmin 1,17 (1,04; 1,31) Sofosbuvir ↓ Cmax 0,63 (0,52; 0,75) ↓ AUC 0,73 (0,65; 0,82) GS-331007 ↔ Cmax 1,10 (1,04; 1,16) ↔ AUC 1,20 (1,16; 1,24) ↔ Cmin 1,26 (1,20; 1,32) | Bij toediening met darunavir/ritonavir in combinatie met tenofovirdisoproxilfumaraat leidde Harvoni tot een stijging van de concentratie van tenofovir. De veiligheid van tenofovirdisoproxilfumaraat in het kader van een behandeling met Harvoni en een farmacokinetische booster (bijv. ritonavir of cobicistat) is niet vastgesteld. De combinatie moet met voorzichtigheid worden gebruikt, onder regelmatige controle van de nieren, indien geen andere alternatieven beschikbaar zijn (zie rubriek 4.4). |
| Geneesmiddel naar therapeutische gebieden | Effecten op concentraties geneesmiddel. Gemiddelde verhouding (90% betrouwbaarheids-interval) voor AUC, Cmax, Cmina, b | Aanbeveling m.b.t. gelijktijdige toediening met Harvoni |
| Lopinavir met ritonavir als booster + emtricitabine/ tenofovirdisoproxilfumaraat | Interactie niet onderzocht. Verwachting: ↑ Lopinavir ↑ Ritonavir ↔ Emtricitabine ↑ Tenofovir ↑ Ledipasvir ↔ Sofosbuvir ↔ GS-331007 | Bij toediening met lopinavir/ritonavir in combinatie met tenofovirdisoproxilfumaraat leidt Harvoni naar verwachting tot een stijging van de concentratie van tenofovir. De veiligheid van tenofovirdisoproxilfumaraat in het kader van een behandeling met Harvoni en een farmacokinetische booster (bijv. ritonavir of cobicistat) is niet vastgesteld. De combinatie moet met voorzichtigheid worden gebruikt, onder regelmatige controle van de nieren, indien geen andere alternatieven beschikbaar zijn (zie rubriek 4.4). |
| Tipranavir met ritonavir als booster | Interactie niet onderzocht. Verwachting: ↓ Ledipasvir ↓ Sofosbuvir ↔ GS-331007 (Inductie van P-gp) | Gelijktijdige toediening van Harvoni met tipranavir (met ritonavir als booster) leidt naar verwachting tot een daling van de concentratie van ledipasvir, wat resulteert in een verminderd therapeutisch effect van Harvoni. Gelijktijdige toediening wordt niet aanbevolen. |
| ANTIVIRALE MIDDELEN TEGEN HIV: INTEGRASEREMMERS | ||
Raltegravir (400 mg tweemaal daags)/ ledipasvir (90 mg eenmaal daags)d Raltegravir (400 mg tweemaal daags)/ sofosbuvir (400 mg eenmaal daags)d | Raltegravir ↓ Cmax 0,82 (0,66; 1,02) ↔ AUC 0,85 (0,70; 1,02) ↑ Cmin 1,15 (0,90; 1,46) Ledipasvir ↔ Cmax 0,92 (0,85; 1,00) ↔ AUC 0,91 (0,84; 1,00) ↔ Cmin 0,89 (0,81; 0,98) Raltegravir ↓ Cmax 0,57 (0,44; 0,75) ↓ AUC 0,73 (0,59; 0,91) ↔ Cmin 0,95 (0,81; 1,12) Sofosbuvir ↔ Cmax 0,87 (0,71; 1,08) ↔ AUC 0,95 (0,82; 1,09) GS-331007 ↔ Cmax 1,09 (0,99; 1,19) ↔ AUC 1,02 (0,97; 1,08) | Er is geen dosisaanpassing van Harvoni of raltegravir vereist. |
| Geneesmiddel naar therapeutische gebieden | Effecten op concentraties geneesmiddel. Gemiddelde verhouding (90% betrouwbaarheids-interval) voor AUC, Cmax, Cmina, b | Aanbeveling m.b.t. gelijktijdige toediening met Harvoni |
Elvitegravir/ cobicistat/ emtricitabine/ tenofovirdisoproxilfumaraat (150 mg/ 150 mg/ 200 mg/ 300 mg eenmaal daags)/ ledipasvir (90 mg eenmaal daags)c/ sofosbuvir (400 mg eenmaal daags)c | Interactie niet onderzocht. Verwachting: ↔ Emtricitabine ↑ Tenofovir Waargenomen: Elvitegravir ↔ Cmax 0,88 (0,82; 0,95) ↔ AUC 1,02 (0,95; 1,09) ↑ Cmin 1,36 (1,23; 1,49) Cobicistat ↔ Cmax 1,25 (1,18; 1,32) ↑ AUC 1,59 (1,49; 1,70) ↑ Cmin 4,25 (3,47; 5,22) Ledipasvir ↑ Cmax 1,63 (1,51; 1,75) ↑ AUC 1,78 (1,64; 1,94) ↑ Cmin 1,91 (1,76; 2,08) Sofosbuvir ↑ Cmax 1,33 (1,14; 1,56) ↑ AUC 1,36 (1,21; 1,52) GS-331007 ↑ Cmax 1,33 (1,22; 1,44) ↑ AUC 1,44 (1,41; 1,48) ↑ Cmin 1,53 (1,47; 1,59) | Bij toediening met elvitegravir/ cobicistat/ emtricitabine/ tenofovirdisoproxilfumaraat leidt Harvoni naar verwachting tot een stijging van de concentratie van tenofovir. De veiligheid van tenofovirdisoproxilfumaraat in het kader van een behandeling met Harvoni en een farmacokinetische booster (bijv. ritonavir of cobicistat) is niet vastgesteld. De combinatie moet met voorzichtigheid worden gebruikt, onder regelmatige controle van de nieren, indien geen andere alternatieven beschikbaar zijn (zie rubriek 4.4). |
| Dolutegravir | Interactie niet onderzocht. Verwachting: ↔ Dolutegravir ↔ Ledipasvir ↔ Sofosbuvir ↔ GS-331007 | Er is geen dosisaanpassing vereist. |
| KRUIDENSUPPLEMENTEN | ||
| St. Janskruid | Interactie niet onderzocht. Verwachting: ↓ Ledipasvir ↓ Sofosbuvir ↔ GS-331007 (Inductie van P-gp) | Harvoni is gecontra-indiceerd voor gebruik samen met St. Janskruid (zie rubriek 4.3). |
| HMG-CoA-REDUCTASEREMMERS | ||
| Rosuvastatineg | ↑ Rosuvastatine (Remming van geneesmiddeltransporteiwi tten OATP en BCRP) | Gelijktijdige toediening van Harvoni met rosuvastatine kan leiden tot een significante stijging van de concentratie van rosuvastatine (meervoudige stijging van de AUC), wat wordt geassocieerd met een verhoogd risico op myopathie, waaronder rabdomyolyse. Gelijktijdige toediening van Harvoni met rosuvastatine is gecontra-indiceerd (zie rubriek 4.3). |
| Geneesmiddel naar therapeutische gebieden | Effecten op concentraties geneesmiddel. Gemiddelde verhouding (90% betrouwbaarheids-interval) voor AUC, Cmax, Cmina, b | Aanbeveling m.b.t. gelijktijdige toediening met Harvoni |
| Pravastatineg | ↑ Pravastatine | Gelijktijdige toediening van Harvoni met pravastatine kan leiden tot een significante stijging van de concentratie van pravastatine, wat wordt geassocieerd met een verhoogd risico op myopathie. Klinische en biochemische controle wordt aanbevolen bij deze patiënten en een dosisaanpassing kan nodig zijn (zie rubriek 4.4). |
| Andere statines | Verwachting: ↑ Statines | Interacties kunnen niet worden uitgesloten met andere HMG-CoA-reductaseremmers. Bij gelijktijdige toediening met Harvoni, moet een lagere dosis statines worden overwogen en moet zorgvuldig worden gecontroleerd op bijwerkingen van statines (zie rubriek 4.4). |
| NARCOTISCHE ANALGETICA | ||
Methadon Methadon (Onderhoudstherapie met methadon [30 tot 130 mg/dag])/ sofosbuvir (400 mg eenmaal daags)d | Interactie niet onderzocht. Verwachting: ↔ Ledipasvir R-methadon ↔ Cmax 0,99 (0,85; 1,16) ↔ AUC 1,01 (0,85; 1,21) ↔ Cmin 0,94 (0,77; 1,14) S-methadon ↔ Cmax 0,95 (0,79; 1,13) ↔ AUC 0,95 (0,77; 1,17) ↔ Cmin 0,95 (0,74; 1,22) Sofosbuvir ↓ Cmax 0,95 (0,68; 1,33) ↑ AUC 1,30 (1,00; 1,69) GS-331007 ↓ Cmax 0,73 (0,65; 0,83) ↔ AUC 1,04 (0,89; 1,22) | Er is geen dosisaanpassing van Harvoni of methadon vereist. |
| IMMUNOSUPPRESSIVA | ||
Ciclosporineg Ciclosporine (enkelvoudige dosis van 600 mg)/ sofosbuvir (enkelvoudige dosis van 400 mg)h | Interactie niet onderzocht. Verwachting: ↑ Ledipasvir ↔ Ciclosporine Ciclosporine ↔ Cmax 1,06 (0,94; 1,18) ↔ AUC 0,98 (0,85; 1,14) Sofosbuvir ↑ Cmax 2,54 (1,87; 3,45) ↑ AUC 4,53 (3,26; 6,30) GS-331007 ↓ Cmax 0,60 (0,53; 0,69) ↔ AUC 1,04 (0,90; 1,20) | Er is geen dosisaanpassing van Harvoni of ciclosporine vereist bij de start van gelijktijdige toediening. Daarna kan nauwlettend toezicht en een mogelijke dosisaanpassing van ciclosporine nodig zijn. |
| Geneesmiddel naar therapeutische gebieden | Effecten op concentraties geneesmiddel. Gemiddelde verhouding (90% betrouwbaarheids-interval) voor AUC, Cmax, Cmina, b | Aanbeveling m.b.t. gelijktijdige toediening met Harvoni | ||||||||
Tacrolimus Tacrolimus (enkelvoudige dosis van 5 mg)/ sofosbuvir (enkelvoudige dosis van 400 mg)h | Interactie niet onderzocht. Verwachting: ↔ Ledipasvir Tacrolimus ↓ Cmax 0,73 (0,59; 0,90) ↑ AUC 1,09 (0,84; 1,40) Sofosbuvir ↓ Cmax 0,97 (0,65; 1,43) ↑ AUC 1,13 (0,81; 1,57) GS-331007 ↔ Cmax 0,97 (0,83; 1,14) ↔ AUC 1,00 (0,87; 1,13) | Er is geen dosisaanpassing van Harvoni of tacrolimus vereist bij de start van gelijktijdige toediening. Daarna kan nauwlettend toezicht en mogelijke dosisaanpassing van tacrolimus nodig zijn. | ||||||||
| ORALE ANTICONCEPTIVA | ||||||||||
Norgestimaat/ ethinyloestradiol (norgestimaat 0,180 mg/ 0,215 mg/ 0,25 mg/ ethinyloestradiol 0,025 mg)/ ledipasvir (90 mg eenmaal daags)d | Norelgestromine | Er is geen dosisaanpassing van orale anticonceptiva vereist. | ||||||||
| ↔ Cmax 1,02 (0,89; 1,16) | ||||||||||
| ↔ AUC 1,03 (0,90; 1,18) | ||||||||||
| ↔ Cmin 1,09 (0,91; 1,31) | ||||||||||
| Norgestrel | ||||||||||
| ↔ Cmax 1,03 (0,87; 1,23) | ||||||||||
| ↔ AUC 0,99 (0,82; 1,20) | ||||||||||
| ↔ Cmin 1,00 (0,81; 1,23) | ||||||||||
| Ethinyloestradiol | ||||||||||
| ↑ Cmax 1,40 (1,18; 1,66) | ||||||||||
| ↔ AUC 1,20 (1,04; 1,39) | ||||||||||
| ↔ Cmin 0,98 (0,79; 1,22) | ||||||||||
Norgestimaat/ ethinyloestradiol (norgestimaat 0,180 mg/ 0,215 mg/ 0,25 mg/ ethinyloestradiol 0,025 mg)/ sofosbuvir (400 mg eenmaal daags)d | Norelgestromine | |||||||||
| ↔ Cmax 1,07 (0,94; 1,22) | ||||||||||
| ↔ AUC 1,06 (0,92; 1,21) | ||||||||||
| ↔ Cmin 1,07 (0,89; 1,28) | ||||||||||
| Norgestrel | ||||||||||
| ↔ Cmax 1,18 (0,99; 1,41) | ||||||||||
| ↑ AUC 1,19 (0,98; 1,45) | ||||||||||
| ↑ Cmin 1,23 (1,00; 1,51) | ||||||||||
| Ethinyloestradiol | ||||||||||
| ↔ Cmax 1,15 (0,97; 1,36) | ||||||||||
| ↔ AUC 1,09 (0,94; 1,26) | ||||||||||
| ↔ Cmin 0,99 (0,80; 1,23) | ||||||||||
a Gemiddelde verhouding (90% BI) van de farmacokinetische parameters van de geneesmiddelen wanneer gelijktijdig toegediend met één onderzoeksgeneesmiddel alleen of beide in combinatie. Geen effect = 1,00. b Alle onderzoeken naar interacties uitgevoerd bij gezonde vrijwilligers.
c Toegediend in de vorm van Harvoni.
d Bereik waarbinnen geen farmacokinetische interacties optreden: 70-143%.
e Dit zijn geneesmiddelen binnen de klasse, waarbij soortgelijke interacties konden worden voorspeld. f Alternerende toediening (met een tussenperiode van 12 uur) van atazanavir/ritonavir +
emtricitabine/tenofovirdisoproxilfumaraat of darunavir/ritonavir + emtricitabine/tenofovirdisoproxilfumaraat en Harvoni leverde soortgelijke resultaten op.
g Dit onderzoek werd uitgevoerd in aanwezigheid van twee andere direct werkende antivirale middelen. h Bio-equivalentie-/equivalentiegrenzen 80-125%.
4.6 Vruchtbaarheid, zwangerschap en borstvoeding
Vrouwen die zwanger kunnen worden / anticonceptie bij mannen en vrouwen
Bij gebruik van Harvoni in combinatie met ribavirine moet uiterste voorzichtigheid worden betracht om een zwangerschap te vermijden bij vrouwelijke patiënten en bij vrouwelijke partners van mannelijke patiënten. Significante teratogene en/of embryocide effecten zijn aangetoond bij alle diersoorten die aan ribavirine werden blootgesteld. Vrouwen die zwanger kunnen worden of hun mannelijke partners moeten een effectieve vorm van anticonceptie toepassen tijdens de behandeling en gedurende een periode na beëindiging van de behandeling, zoals wordt aanbevolen in de Samenvatting van de productkenmerken van ribavirine. Raadpleeg de Samenvatting van de productkenmerken van ribavirine voor bijkomende informatie.
Zwangerschap
Er zijn geen of een beperkte hoeveelheid gegevens (minder dan 300 zwangerschapsuitkomsten) over het gebruik van ledipasvir, sofosbuvir of Harvoni bij zwangere vrouwen.
De resultaten van dieronderzoek duiden niet op directe schadelijke effecten wat betreft reproductietoxiciteit. Er zijn met ledipasvir of sofosbuvir bij ratten en konijnen geen significante effecten waargenomen op de foetale ontwikkeling. Het was echter niet mogelijk om de bij ratten bereikte blootstellingsmarges voor sofosbuvir in verhouding tot de blootstelling bij mensen bij de aanbevolen klinische dosis precies te schatten (zie rubriek 5.3).
Uit voorzorg heeft het de voorkeur het gebruik van Harvoni te vermijden tijdens de zwangerschap.
Borstvoeding
Het is niet bekend of ledipasvir of sofosbuvir en zijn metabolieten in de moedermelk worden uitgescheiden.
Uit beschikbare farmacokinetische gegevens bij dieren blijkt dat ledipasvir en metabolieten van sofosbuvir in melk worden uitgescheiden (zie rubriek 5.3).
Risico voor pasgeborenen/zuigelingen kan niet worden uitgesloten. Daarom mag Harvoni niet worden gebruikt in de periode dat borstvoeding wordt gegeven.
Vruchtbaarheid
Er zijn geen gegevens beschikbaar over het effect van Harvoni op de vruchtbaarheid bij mensen. De resultaten van dieronderzoek duiden niet op schadelijke effecten van ledipasvir of sofosbuvir op de vruchtbaarheid.
Indien ribavirine gelijktijdig met Harvoni wordt toegediend, zijn de contra-indicaties met betrekking tot het gebruik van ribavirine tijdens de zwangerschap en in de periode dat borstvoeding wordt gegeven van toepassing (zie ook de Samenvatting van de productkenmerken voor ribavirine).
4.7 Beïnvloeding van de rijvaardigheid en het vermogen om machines te bedienen
Harvoni (alleen toegediend of in combinatie met ribavirine) heeft geen of een verwaarloosbare invloed op de rijvaardigheid en op het vermogen om machines te bedienen. Patiënten moet echter worden verteld dat vermoeidheid vaker voorkwam bij patiënten behandeld met ledipasvir/sofosbuvir in vergelijking met placebo.
4.8 Bijwerkingen
Samenvatting van het veiligheidsprofiel bij volwassenen
De beoordeling van de veiligheid van Harvoni was vooral gebaseerd op gepoolde klinische fase 3-onderzoeken zonder een controle met 1.952 patiënten die Harvoni kregen gedurende 8, 12 of 24 weken met inbegrip van 872 patiënten die Harvoni kregen in combinatie met ribavirine.
Het percentage patiënten dat definitief met de behandeling stopte als gevolg van bijwerkingen bedroeg 0%, < 1% en 1% voor patiënten die ledipasvir/sofosbuvir kregen gedurende respectievelijk 8, 12 en 24 weken; en < 1%, 0% en 2% voor patiënten die een combinatietherapie met ledipasvir/sofosbuvir + ribavirine kregen gedurende respectievelijk 8, 12 en 24 weken.
In klinische onderzoeken kwamen vermoeidheid en hoofdpijn vaker voor bij patiënten behandeld met ledipasvir/sofosbuvir in vergelijking met placebo. Wanneer ledipasvir/sofosbuvir werd onderzocht met ribavirine, waren de meest frequente geneesmiddelbijwerkingen van de combinatietherapie met ledipasvir/sofosbuvir + ribavirine consistent met het bekende veiligheidsprofiel van ribavirine, zonder een toename van de frequentie of ernst van de verwachte geneesmiddelbijwerkingen.
Lijst van bijwerkingen in tabelvorm
De volgende geneesmiddelbijwerkingen zijn vastgesteld met Harvoni (tabel 7). De bijwerkingen worden hierna genoemd per lichaamssysteem/orgaanklasse en frequentie. De frequenties worden als volgt gedefinieerd: zeer vaak (≥ 1/10), vaak (≥ 1/100, < 1/10), soms (≥ 1/1.000, < 1/100), zelden (≥ 1/10.000, < 1/1.000) of zeer zelden (< 1/10.000).
Tabel 7: Bijwerkingen die zijn vastgesteld met Harvoni
| Frequentie | Bijwerking |
| Zenuwstelselaandoeningen: | |
| Zeer vaak | hoofdpijn |
| Huid- en onderhuidaandoeningen: | |
| Vaak | huiduitslag |
| Niet bekend | angio-oedeem |
| Algemene aandoeningen: | |
| Zeer vaak | vermoeidheid |
Volwassenen met gedecompenseerde cirrose en/of patiënten vóór of na een levertransplantatie
Het veiligheidsprofiel van ledipasvir/sofosbuvir met ribavirine gedurende 12 of 24 weken bij volwassenen met gedecompenseerde leveraandoening en/of patiënten na een levertransplantatie werd geëvalueerd in twee open-label onderzoeken (SOLAR-1 en SOLAR-2). Er werden geen nieuwe bijwerkingen vastgesteld bij patiënten met gedecompenseerde cirrose en/of patiënten na een levertransplantatie en die ledipasvir/sofosbuvir met ribavirine kregen. Hoewel bijwerkingen, waaronder ernstige bijwerkingen, vaker voorkwamen in dit onderzoek in vergelijking met onderzoeken die gedecompenseerde patiënten en/of patiënten na een levertransplantatie uitsloten, waren de waargenomen bijwerkingen de bijwerkingen die verwacht werden als klinisch gevolg van een gevorderde leveraandoening en/of -transplantatie of de bijwerkingen waren consistent met het bekende veiligheidsprofiel van ribavirine (zie rubriek 5.1 voor details van dit onderzoek).
Tijdens de behandeling traden dalingen van hemoglobinewaarden tot < 10 g/dl en < 8,5 g/dl op bij respectievelijk 39% en 13% van de patiënten behandeld met ledipasvir/sofosbuvir met ribavirine. Ribavirine werd gestaakt bij 15% van de patiënten.
Bij 7% van degenen die een levertransplantatie hadden ondergaan, werden de immunosuppressiva aangepast.
Patiënten met een nierfunctiestoornis
Ledipasvir/sofosbuvir werd gedurende 12 weken toegediend aan 18 patiënten met CHC-genotype 1 en een ernstige nierfunctiestoornis in een open-label onderzoek (onderzoek 0154). In deze beperkte verzameling klinische veiligheidsgegevens was het aantal bijwerkingen niet duidelijk verhoogd ten opzichte van wat te verwachten is bij patiënten met een ernstige nierfunctiestoornis.
De veiligheid van Harvoni is beoordeeld gedurende 12 weken in een niet-gecontroleerd onderzoek bij 95 patiënten met ESRD die dialyse vereist (onderzoek 4063). In deze situatie is de blootstelling aan de sofosbuvir-metaboliet GS-331007 20 maal zo hoog en worden de concentraties waarvoor bijwerkingen zijn waargenomen in preklinische onderzoeken overschreden. In deze beperkte verzameling klinische veiligheidsgegevens was het aantal bijwerkingen en sterfgevallen niet duidelijk verhoogd ten opzichte van wat te verwachten is bij ESRD-patiënten.
Pediatrische patiënten
De veiligheid en werkzaamheid van Harvoni bij pediatrische patiënten in de leeftijd van 3 jaar en ouder zijn gebaseerd op gegevens uit een fase 2, open-label klinisch onderzoek (onderzoek 1116) waarin 226 patiënten waren opgenomen die gedurende 12 of 24 weken werden behandeld met ledipasvir/sofosbuvir of gedurende 24 weken met ledipasvir/sofosbuvir plus ribavirine. De bijwerkingen die werden waargenomen, kwamen overeen met degene die werden waargenomen in klinische onderzoeken met ledipasvir/sofosbuvir bij volwassenen (zie tabel 7).
Beschrijving van geselecteerde bijwerkingen
Hartritmestoornissen
Er zijn gevallen van ernstige bradycardie en hartblok waargenomen bij gebruik van Harvoni met amiodaron en/of andere geneesmiddelen die de hartslag vertragen (zie rubriek 4.4 en 4.5).
Huidaandoeningen
Frequentie niet bekend: Stevens-Johnson-syndroom.
Melding van vermoedelijke bijwerkingen
Het is belangrijk om na toelating van het geneesmiddel vermoedelijke bijwerkingen te melden. Op deze wijze kan de verhouding tussen voordelen en risico’s van het geneesmiddel voortdurend worden gevolgd. Beroepsbeoefenaren in de gezondheidszorg wordt verzocht alle vermoedelijke bijwerkingen te melden via het nationale meldsysteem zoals vermeld in aanhangsel V.
4.9 Overdosering
De hoogste gedocumenteerde doses van ledipasvir en sofosbuvir waren respectievelijk 120 mg tweemaal daags gedurende 10 dagen en een enkelvoudige dosis van 1.200 mg. In deze onderzoeken met gezonde vrijwilligers werden er geen bijwerkingen waargenomen bij deze dosisniveaus; de bijwerkingen waren in frequentie en ernst vergelijkbaar met de bijwerkingen gemeld in de placebogroepen. De effecten van hogere doses zijn niet bekend.
Er is geen specifiek antidotum beschikbaar voor overdosering met Harvoni. Als overdosering optreedt, moet de patiënt worden gevolgd voor verschijnselen van toxiciteit. Behandeling van overdosering met Harvoni bestaat uit algemene ondersteunende maatregelen, waaronder controle van vitale functies alsook observatie van de klinische status van de patiënt. Het is onwaarschijnlijk dat hemodialyse in significante mate ledipasvir verwijdert, aangezien ledipasvir in hoge mate gebonden is aan plasma-eiwitten. Hemodialyse kan op doeltreffende wijze de belangrijkste circulerende metaboliet van sofosbuvir, GS-331007, verwijderen met een extractieverhouding van 53%.
5. FARMACOLOGISCHE EIGENSCHAPPEN
5.1 Farmacodynamische eigenschappen
Farmacotherapeutische categorie: direct werkend antiviraal middel, ATC-code: J05AP51
Werkingsmechanisme
Ledipasvir is een HCV-remmer die zich richt op het HCV-NS5A-eiwit, dat van essentieel belang is voor zowel RNA-replicatie als de vorming van HCV-virions. Biochemische bevestiging van NS5A-remming door ledipasvir is op dit moment niet mogelijk, aangezien NS5A geen enzymatische functie heeft. In-vitro-onderzoeken naar resistentieselectie en kruisresistentie duiden erop dat het werkingsmechanisme van ledipasvir bestaat uit het zich richten op NS5A.
Sofosbuvir is een pan-genotypische remmer van het RNA-afhankelijke RNA-polymerase van HCV NS5B, dat van essentieel belang is voor virale replicatie. Sofosbuvir is een nucleotide prodrug die na intracellulaire metabolisatie het farmacologisch actieve uridineanalogon-trifosfaat (GS-461203) vormt dat door het NS5B-polymerase ingebouwd wordt in HCV RNA en tot ketenterminatie leidt. GS-461203 (de actieve metaboliet van sofosbuvir) remt noch humane DNA- en RNA-polymerasen noch mitochondriaal RNA-polymerase.
Antivirale werking
De EC50-waarden van ledipasvir en sofosbuvir tegen replicons met volledige lengte of chimerische replicons die voor NS5A- en NS5B-sequenties uit klinische isolaten codeerden, worden in tabel 8 weergegeven. De aanwezigheid van 40% humaan serum had geen effect op de anti-HCV-activiteit van sofosbuvir, maar verlaagde de anti-HCV-activiteit van ledipasvir tegen HCV-replicons van genotype 1a met een factor 12.
Tabel 8: Werking van ledipasvir en sofosbuvir tegen chimerische replicons
| Genotype van replicons | Werking van ledipasvir (EC50, nM) | Werking van sofosbuvir (EC50, nM) | ||
| Stabiele replicons | Transiënte NS5A-replicons Mediaan (spreiding)a | Stabiele replicons | Transiënte NS5B-replicons Mediaan (spreiding)a | |
| Genotype 1a | 0,031 | 0,018 (0,009-0,085) | 40 | 62 (29-128) |
| Genotype 1b | 0,004 | 0,006 (0,004-0,007) | 110 | 102 (45-170) |
| Genotype 2a | 21-249 | - | 50 | 29 (14-81) |
| Genotype 2b | 16-530b | - | 15b | - |
| Genotype 3a | 168 | - | 50 | 81 (24-181) |
| Genotype 4a | 0,39 | - | 40 | - |
| Genotype 4d | 0,60 | - | - | - |
| Genotype 5a | 0,15b | - | 15b | - |
| Genotype 6a | 1,1b | - | 14b | - |
| Genotype 6e | 264b | - | - | - |
a Transiënte replicons die NS5A of NS5B dragen, uit isolaten van patiënten.
b De chimerische replicons die NS5A-genen van genotype 2b, 5a, 6a en 6e dragen, werden gebruikt voor het testen van ledipasvir, terwijl de chimerische replicons die NS5B-genen van genotype 2b, 5a of 6a dragen, werden gebruikt voor het testen van sofosbuvir.
Resistentie
In celkweken
In celkweken zijn HCV-replicons met verminderde gevoeligheid voor ledipasvir geselecteerd voor genotype 1a en 1b. Verminderde gevoeligheid voor ledipasvir ging bij zowel genotype 1a als 1b gepaard met de primaire NS5A-substitutie Y93H. Bovendien ontwikkelde zich een Q30E-substitutie in replicons van genotype 1a. Plaatsgerichte mutagenese van NS5A-RAV’s toonde aan dat substituties die leiden tot een wijziging met een factor > 100 en ≤ 1.000 van de gevoeligheid voor ledipasvir, Q30H/R, L31I/M/V, P32L en Y93T zijn bij genotype 1a, en P58D en Y93S bij genotype 1b; substituties die leiden tot een wijziging met een factor > 1.000 zijn M28A/G, Q30E/G/K, H58D, Y93C/H/N/S bij genotype 1a, en A92K en Y93H bij genotype 1b.
In celkweken zijn HCV-replicons met verminderde gevoeligheid voor sofosbuvir geselecteerd voor diverse genotypes, waaronder 1b, 2a, 2b, 3a, 4a, 5a en 6a. Verminderde gevoeligheid voor sofosbuvir ging bij alle onderzochte replicongenotypes gepaard met de primaire NS5B-substitutie S282T. Plaatsgerichte mutagenese van de S282T-substitutie in replicons van 8 genotypes leidde tot een 2- tot 18-voudig verminderde gevoeligheid voor sofosbuvir en tot een daling van de virale replicatiecapaciteit met 89% tot 99% vergeleken met het overeenkomstige wildtype.
In klinisch onderzoek – volwassenen genotype 1
In een gepoolde analyse van patiënten die ledipasvir/sofosbuvir in fase 3-onderzoeken (ION-3, ION-1 en ION-2) kregen, kwamen 37 patiënten (29 met genotype 1a en 8 met genotype 1b) in aanmerking voor analyse van de resistentie als gevolg van virologisch falen of vroegtijdig stoppen met het onderzoeksgeneesmiddel en een HCV-RNA-concentratie > 1.000 IE/ml. Voor respectievelijk 37/37 en 36/37 patiënten waren NS5A en NS5B deep-sequencing-gegevens (afkappunt voor assay van 1%) na aanvang beschikbaar.
Met resistentie geassocieerde varianten (RAV’s) van NS5A zijn waargenomen in na aanvang verkregen isolaten van 29/37 patiënten (22/29 met genotype 1a en 7/8 met genotype 1b) die geen aanhoudende virologische respons (sustained virologic response, SVR) bereikten. Van de 29 patiënten met genotype 1a die in aanmerking kwamen voor een resistentietest, hadden 22/29 patiënten (76%) een of meer NS5A-RAV’s op positie K24, M28, Q30, L31, S38 en Y93 bij falen, terwijl bij de overige 7/29 patiënten geen NS5A-RAV’s werden gedetecteerd bij falen. De meest voorkomende varianten waren Q30R, Y93H en L31M. Van de 8 patiënten met genotype 1b die in aanmerking kwamen voor een resistentietest, hadden 7/8 patiënten (88%) een of meer NS5A-RAV’s op positie L31 en Y93 bij falen, terwijl 1/8 patiënten geen NS5A-RAV’s had bij falen. De meest voorkomende variant was Y93H. Van de 8 patiënten die geen NS5A-RAV’s hadden bij falen, kregen 7 patiënten een behandeling van 8 weken (n = 3 met ledipasvir/sofosbuvir; n = 4 met ledipasvir/sofosbuvir + ribavirine) en 1 patiënt kreeg ledipasvir/sofosbuvir gedurende 12 weken. In fenotypische analyses vertoonden na aanvang verkregen isolaten van patiënten die NS5A-RAV’s hadden bij falen 20- tot ten minste een 243-voudig (de hoogste geteste dosis) verminderde gevoeligheid voor ledipasvir. Plaatsgerichte mutagenese van de Y93H-substitutie in zowel genotype 1a als 1b alsook de Q30R- en L31M-substitutie in genotype 1a leidde tot een aanzienlijk verminderde gevoeligheid voor ledipasvir (de EC50 wijzigde met een factor variërend van 544 tot 1 677).
Bij patiënten met gecompenseerde leveraandoening na transplantatie of patiënten met gedecompenseerde leveraandoening vóór of na transplantatie (onderzoeken SOLAR-1 en SOLAR-2) was recidief geassocieerd met het vinden van één of meer van de volgende NS5A RAV’s: K24R, M28T, Q30R/H/K, L31V, H58D en Y93H/C bij 12/14 patiënten met genotype 1a, en L31M, Y93H/N bij 6/6 patiënten met genotype 1b.
Een NS5B-subsitutie E237G werd gevonden bij 3 patiënten (1 met genotype 1b en 2 met genotype 1a) in de fase 3-onderzoeken (ION-3, ION-1 en ION-2) en bij 3 patiënten met een genotype 1a-infectie in de onderzoeken SOLAR-1 en SOLAR-2 ten tijde van recidief. De E237G-substitutie liet een 1,3-voudig verminderde gevoeligheid voor sofosbuvir zien in de replicontest van genotype 1a. De klinische significantie van deze substitutie is op dit moment onbekend.
De met resistentie tegen sofosbuvir geassocieerde substitutie S282T in NS5B werd niet gevonden in isolaten van virologisch falen van de fase 3-onderzoeken. De NS5B-S282T-substitutie in combinatie met NS5A-substituties L31M, Y93H en Q30L werd echter gevonden bij één patiënt bij falen na behandeling gedurende 8 weken met ledipasvir/sofosbuvir van een fase 2-onderzoek (LONESTAR). Deze patiënt werd daarna opnieuw behandeld met ledipasvir/sofosbuvir + ribavirine gedurende 24 weken en bereikte SVR na herbehandeling.
In het onderzoek SIRIUS (zie “Klinische werkzaamheid en veiligheid”, hieronder) hadden 5 patiënten met infectie met genotype 1 een recidief na behandeling met ledipasvir/sofosbuvir met of zonder ribavirine. NS5A-RAV’s werden waargenomen op het moment van recidief bij 5/5 patiënten (voor genotype 1a: Q30R/H + L31M/V [n = 1] en Q30R [n = 1]; voor genotype 1b: Y93H [n = 3]).
In klinisch onderzoek – volwassenen genotype 2, 3, 4, 5 en 6
NS5A-RAV’s: In het klinische onderzoek trad bij geen van de patiënten met infectie met genotype 2 een recidief op; daarom zijn er geen gegevens over NS5A-RAV’s op het moment van falen.
Bij patiënten met infectie met genotype 3 en virologisch falen werd op het moment van falen doorgaans geen ontwikkeling van NS5A-RAV’s (inclusief verrijking van bij aanvang aanwezige RAV’s) vastgesteld (n = 17).
Er zijn slechts kleine aantallen patiënten met een infectie met genotype 4, 5 en 6 geëvalueerd (in totaal 5 patiënten met falen). Bij 1 patiënt trad de NS5A-substitutie Y93C in het HCV (genotype 4) op, terwijl bij alle patiënten op het moment van falen de bij aanvang aanwezige NS5A-RAV’s werden waargenomen. In het onderzoek SOLAR-2 trad bij één patiënt met genotype 4d ten tijde van recidief NS5B-substitutie E237G op. De klinische significantie van deze substitutie is op dit moment onbekend.
NS5B-RAV’s: De NS5B-substitutie S282T trad in het HCV op van 1/17 patiënten met infectie met genotype 3 en falen alsmede in het HCV van 1/3, 1/1 en 1/1 patiënten met infectie met respectievelijk genotype 4, 5 en 6 en falen.
Effect van met resistentie geassocieerde HCV-varianten bij aanvang op het resultaat van de behandeling
Volwassenen genotype 1
Analyses zijn uitgevoerd ter verkenning van het verband tussen vooraf bestaande NS5A-RAV’s bij aanvang en het resultaat van de behandeling. In de gepoolde analyse van de fase 3-onderzoeken werden bij 16% van de patiënten bij aanvang NS5A-RAV’s vastgesteld door middel van populatie-sequencing of deep-sequencing, ongeacht het subtype. NS5A-RAV’s bij aanvang waren overmatig aanwezig bij patiënten die een recidief doormaakten in de fase 3-onderzoeken (zie “Klinische werkzaamheid en veiligheid”).
Na een 12 weken durende behandeling met ledipasvir/sofosbuvir (zonder ribavirine) bij eerder behandelde patiënten (groep 1 van het onderzoek ION-2) bereikten 4/4 patiënten met bij aanvang NS5A-RAV’s die leidden tot een wijziging van de gevoeligheid voor ledipasvir met een factor ≤ 100, SVR. Voor dezelfde behandelingsgroep trad bij patiënten met bij aanvang NS5A-RAV’s die leidden tot een wijziging met een factor > 100, recidief op bij 4/13 (31%), ten opzichte van 3/95 (3%) bij diegenen die bij aanvang geen RAV’s hadden of RAV’s hadden die leidden tot een wijziging met een factor ≤ 100.
Na een 12 weken durende behandeling met ledipasvir/sofosbuvir met ribavirine bij eerder behandelde patiënten met gecompenseerde cirrose (SIRIUS, n = 77) bereikten 8/8 patiënten met bij aanvang NS5A-RAV’s die tot een > 100-voudig verminderde gevoeligheid voor ledipasvir leidden, SVR12.
Bij patiënten met gecompenseerde leveraandoening na transplantatie (onderzoeken SOLAR-1 en SOLAR-2) trad geen recidief op bij patiënten met bij aanvang NS5A RAV’s (n = 23) na een behandeling van 12 weken met ledipasvir/sofosbuvir + ribavirine. Bij patiënten met gedecompenseerde leveraandoening (vóór en na transplantatie) trad bij 4/16 (25%) patiënten met NS5A RAV’s die leidden tot een > 100-voudige resistentie recidief op na 12 weken behandeling met ledipasvir/sofosbuvir + ribavirine vergeleken met 7/120 (6%) bij diegenen die bij aanvang geen NS5A RAV’s of RAV’s hadden die leidden tot een wijziging met een factor ≤ 100.
De groep van NS5A-RAV’s die leidde tot een > 100-voudige verschuiving en die werd waargenomen bij patiënten bestond uit de volgende substituties in genotype 1a (M28A, Q30H/R/E, L31M/V/I, H58D, Y93H/N/C) of in genotype 1b (Y93H). Het percentage van dergelijke NS5A-RAV’s bij aanvang dat is waargenomen met deep-sequencing varieerde van zeer laag (afkappunt voor assay = 1%) tot hoog (het grootste deel van de plasmapopulatie).
Bij geen enkele patiënt in de fase 3-onderzoeken werd de met resistentie tegen sofosbuvir geassocieerde substitutie S282T in de NS5B-sequentie bij aanvang door middel van populatie-sequencing of deep-sequencing gevonden. SVR werd bereikt bij alle 24 patiënten (n = 20 met L159F+C316N; n = 1 met L159F; en n = 3 met N142T) die bij aanvang varianten hadden die geassocieerd waren met resistentie tegen NS5B-nucleosideremmers.
Volwassenen genotype 2, 3, 4, 5 en 6
Vanwege de beperkte omvang van de onderzoeken is de invloed van bij aanvang aanwezige NS5A-RAV’s op het resultaat van de behandeling bij patiënten met CHC-genotype 2, 3, 4, 5 of 6 niet volledig geëvalueerd. Er zijn geen belangrijke verschillen in de resultaten waargenomen afhankelijk van de aan- of afwezigheid van NS5A-RAV’s bij aanvang.
Pediatrische patiënten
De aanwezigheid van NS5A en/of NS5B-RAV’s vóór behandeling had geen invloed op het resultaat van de behandeling, want alle proefpersonen met RAV’s vóór behandeling bereikten SVR12 en SVR24. Eén met HCV-genotype 1a geïnfecteerde proefpersoon van 8 jaar oud die geen SVR12 bereikte, had bij aanvang geen NS5A- of NS5B-nucleosideremmer-RAV’s en had opkomende NS5A-RAV Y93H op het moment van recidief.
Kruisresistentie
Ledipasvir was volledig werkzaam tegen de met resistentie tegen sofosbuvir geassocieerde substitutie S282T in NS5B, terwijl alle met resistentie tegen ledipasvir geassocieerde substituties in NS5A volledig gevoelig waren voor sofosbuvir. Zowel sofosbuvir als ledipasvir was volledig werkzaam tegen substituties geassocieerd met resistentie tegen andere klassen van direct werkende antivirale middelen met een ander werkingsmechanisme, zoals NS5B-niet-nucleosideremmers en NS3-proteaseremmers. NS5A-substituties die leiden tot resistentie tegen ledipasvir kunnen de antivirale werking van andere NS5A-remmers verminderen.
Klinische werkzaamheid en veiligheid
De werkzaamheid van ledipasvir [LDV]/sofosbuvir [SOF] werd geëvalueerd in drie open-label fase 3-onderzoeken met gegevens die beschikbaar zijn van in totaal 1.950 patiënten met CHC-genotype 1. De drie fase 3-onderzoeken omvatten één onderzoek uitgevoerd bij niet-cirrotische, nog niet eerder behandelde patiënten (ION-3); één onderzoek bij cirrotische en niet-cirrotische, nog niet eerder behandelde patiënten (ION-1); en één onderzoek bij cirrotische en niet-cirrotische patiënten bij wie een eerdere therapie met een interferongebaseerd regime faalde, waaronder regimes met een HCV-proteaseremmer (ION-2). Patiënten in deze onderzoeken hadden een gecompenseerde leveraandoening. Alle drie fase 3-onderzoeken evalueerden de werkzaamheid van ledipasvir/sofosbuvir met of zonder ribavirine.
Voor elk onderzoek werd de behandelingsduur vastgelegd. De waarden van het serum-HCV-RNA werden tijdens de klinische onderzoeken gemeten aan de hand van de COBAS TaqMan HCV-assay (versie 2.0), voor gebruik met het High Pure System. De assay had een lower limit of quantification (LLOQ) van 25 IE/ml. SVR was het primaire eindpunt voor bepaling van het HCV-genezingspercentage, dat werd gedefinieerd als HCV RNA minder dan LLOQ 12 weken na beëindiging van de behandeling.
Nog niet eerder behandelde volwassenen zonder cirrose – ION-3 (onderzoek 0108) – genotype 1 ION-3 evalueerde een 8 weken durende behandeling met ledipasvir/sofosbuvir met of zonder ribavirine en een 12 weken durende behandeling met ledipasvir/sofosbuvir bij nog niet eerder behandelde, niet-cirrotische patiënten met CHC-genotype 1. Patiënten werden gerandomiseerd in een verhouding van 1:1:1 naar een van de drie behandelingsgroepen en gestratificeerd naar HCV-genotype (1a versus 1b).
Tabel 9: Demografische gegevens en aanvangskenmerken in onderzoek ION-3
| Karakterisering van patiënt | LDV/SOF 8 weken (n = 215) | LDV/SOF+RBV 8 weken (n = 216) | LDV/SOF 12 weken (n = 216) | TOTAAL (n = 647) |
| Leeftijd (jaar): mediaan (spreiding) | 53 (22-75) | 51 (21-71) | 53 (20-71) | 52 (20-75) |
| Mannelijk geslacht | 60% (130) | 54% (117) | 59% (128) | 58% (375) |
| Ras: Zwart/ Afrikaans-Amerikaans | 21% (45) | 17% (36) | 19% (42) | 19% (123) |
| Blank | 76% (164) | 81% (176) | 77% (167) | 78% (507) |
| Genotype 1a | 80% (171) | 80% (172) | 80% (172) | 80% (515)a |
| IL28CC-genotype | 26% (56) | 28% (60) | 26% (56) | 27% (172) |
| Metavir-score bepaald met FibroTestb | ||||
| F0-F1 | 33% (72) | 38% (81) | 33% (72) | 35% (225) |
| F2 | 30% (65) | 28% (61) | 30% (65) | 30% (191) |
| F3-F4 | 36% (77) | 33% (71) | 37% (79) | 35% (227) |
| Kan niet worden geïnterpreteerd | < 1% (1) | 1% (3) | 0% (0) | < 1% (4) |
a Bij één patiënt in de behandelingsgroep van LDV/SOF gedurende 8 weken was het subtype genotype 1 niet bevestigd. b Niet-ontbrekende FibroTest-resultaten krijgen als volgt een Metavir-score toegewezen: 0-0,31 = F0-F1; 0,32-0,58 = F2;
0,59-1,00 = F3-F4.
Tabel 10: Responspercentages in het onderzoek ION-3
| LDV/SOF 8 weken (n = 215) | LDV/SOF+RBV 8 weken (n = 216) | LDV/SOF 12 weken (n = 216) | |
| SVR | 94% (202/215) | 93% (201/216) | 96% (208/216) |
| Resultaat voor patiënten zonder SVR | |||
Virologisch falen tijdens behandeling | 0/215 | 0/216 | 0/216 |
| Recidiefa | 5% (11/215) | 4% (9/214) | 1% (3/216) |
| Overigeb | < 1% (2/215) | 3% (6/216) | 2% (5/216) |
| Genotype | |||
| Genotype 1a | 93% (159/171) | 92% (159/172) | 96% (165/172) |
| Genotype 1b | 98% (42/43) | 95% (42/44) | 98% (43/44) |
a De noemer voor recidief is het aantal patiënten met HCV RNA < LLOQ bij hun laatste evaluatie tijdens de behandeling. b Overige omvat patiënten die geen SVR bereikten en niet voldeden aan de criteria voor virologisch falen (bijv. lost to follow-up).
De 8 weken durende behandeling met ledipasvir/sofosbuvir zonder ribavirine was niet-inferieur ten opzichte van de 8 weken durende behandeling met ledipasvir/sofosbuvir en ribavirine (behandelingsverschil 0,9%; 95% betrouwbaarheidsinterval: -3,9% tot 5,7%) en de 12 weken durende behandeling met ledipasvir/sofosbuvir (behandelingsverschil -2,3%; 97,5% betrouwbaarheidsinterval: -7,2% tot 3,6%). Bij de patiënten met HCV RNA bij aanvang < 6 miljoen IE/ml bedroeg de SVR 97% (119/123) met een 8 weken durende behandeling met ledipasvir/sofosbuvir en 96% (126/131) met een 12 weken durende behandeling met ledipasvir/sofosbuvir.
Tabel 11: Recidiefpercentages naar aanvangskenmerken in onderzoek ION-3, populatie met virologisch falen*
| LDV/SOF 8 weken (n = 213) | LDV/SOF+RBV 8 weken (n = 210) | LDV/SOF 12 weken (n = 211) | ||||||||||
| Geslacht | ||||||||||||
| Man | 8% (10/129) | 7% (8/114) | 2% (3/127) | |||||||||
| Vrouw | 1% (1/84) | 1% (1/96) | 0% (0/84) | |||||||||
| IL28-genotype | ||||||||||||
| CC | 4% (2/56) | 0% (0/57) | 0% (0/54) | |||||||||
| Non-CC | 6% (9/157) | 6% (9/153) | 2% (3/157) | |||||||||
| HCV RNA bij aanvanga | ||||||||||||
| HCV RNA < 6 miljoen IE/ml | 2% (2/121) | 2% (3/136) | 2% (2/128) | |||||||||
| HCV RNA ≥ 6 miljoen IE/ml | 10% (9/92) | 8% (6/74) | 1% (1/83) | |||||||||
* Lost to follow-up-patiënten of patiënten die hun toestemming introkken, zijn uitgesloten.
a HCV-RNA-waarden werden bepaald aan de hand van de TaqMan-assay van Roche; de HCV RNA van een patiënt kan van bezoek tot bezoek variëren.
Nog niet eerder behandelde volwassenen met of zonder cirrose – ION-1 (onderzoek 0102) – genotype 1
ION-1 was een gerandomiseerd, open-label onderzoek dat 12 en 24 weken durende behandelingen met ledipasvir/sofosbuvir met of zonder ribavirine evalueerde bij 865 nog niet eerder behandelde patiënten met CHC-genotype 1, met inbegrip van patiënten met cirrose (1:1:1:1 gerandomiseerd). Randomisatie was gestratificeerd naar de aan- of afwezigheid van cirrose en naar HCV-genotype (1a versus 1b).
Tabel 12: Demografische gegevens en aanvangskenmerken in onderzoek ION-1
| Karakterisering van patiënt | LDV/SOF 12 weken (n = 214) | LDV/SOF+ RBV 12 weken (n = 217) | LDV/SOF 24 weken (n = 217) | LDV/SOF + RBV 24 weken (n = 217) | TOTAAL (n = 865) |
| Leeftijd (jaar): mediaan (spreiding) | 52 (18-75) | 52 (18-78) | 53 (22-80) | 53 (24-77) | 52 (18-80) |
| Mannelijk geslacht | 59% (127) | 59% (128) | 64% (139) | 55% (119) | 59% (513) |
| Ras: Zwart/ Afrikaans-Amerikaans | 11% (24) | 12% (26) | 15% (32) | 12% (26) | 12% (108) |
| Blank | 87% (187) | 87% (188) | 82% (177) | 84% (183) | 85% (735) |
| Genotype 1aa | 68% (145) | 68% (148) | 67% (146) | 66% (143) | 67% (582) |
| IL28CC-genotype | 26% (55) | 35% (76) | 24% (52) | 34% (73) | 30% (256) |
| Metavir-score bepaald met FibroTestb | |||||
| F0-F1 | 27% (57) | 26% (56) | 29% (62) | 30% (66) | 28% (241) |
| F2 | 26% (56) | 25% (55) | 22% (47) | 28% (60) | 25% (218) |
| F3-F4 | 47% (100) | 48% (104) | 49% (107) | 42% (91) | 46% (402) |
| Kan niet worden geïnterpreteerd | < 1% (1) | 1% (2) | < 1% (1) | 0% (0) | < 1% (4) |
a Het subtype genotype 1 was niet bevestigd bij twee patiënten in de behandelingsgroep van LDV/SOF gedurende
12 weken, bij één patiënt in de behandelingsgroep van LDV/SOF+RBV gedurende 12 weken, bij twee patiënten in de behandelingsgroep van LDV/SOF gedurende 24 weken en bij twee patiënten in de behandelingsgroep van LDV/SOF+RBV gedurende 24 weken.
b Niet-ontbrekende FibroTest-resultaten krijgen als volgt een Metavir-score toegewezen: 0-0,31 = F0-F1; 0,32-0,58 = F2;
0,59-1,00 = F3-F4.
Tabel 13: Responspercentages in het onderzoek ION-1
| LDV/SOF 12 weken (n = 214) | LDV/SOF+RBV 12 weken (n = 217) | LDV/SOF 24 weken (n = 217) | LDV/SOF+RBV 24 weken (n = 217) | |||||
| SVR | 99% (210/213) | 97% (211/217) | 98% (213/217) | 99% (215/217) | ||||
| Resultaat voor patiënten zonder SVR | ||||||||
Virologisch falen tijdens behandeling | 0/213a | 0/217 | < 1% (1/217) | 0/216 | ||||
| Recidiefb | < 1% (1/212) | 0/217 | < 1% (1/215) | 0/216 | ||||
| Overigec | < 1% (2/213) | 3% (6/217) | < 1% (2/217) | < 1% (2/217) | ||||
| SVR-percentages voor geselecteerde subgroepen | ||||||||
| Genotype | ||||||||
| Genotype 1a | 98% (142/145) | 97% (143/148) | 99% (144/146) | 99% (141/143) | ||||
| Genotype 1b | 100% (67/67) | 99% (67/68) | 97% (67/69) | 100% (72/72) | ||||
| Cirrosed | ||||||||
| Nee | 99% (176/177) | 97% (177/183) | 98% (181/184) | 99% (178/180) | ||||
| Ja | 94% (32/34) | 100% (33/33) | 97% (32/33) | 100% (36/36) | ||||
a. Eén patiënt werd uitgesloten van de behandelingsgroep van LDV/SOF gedurende 12 weken en één patiënt werd uitgesloten van de behandelingsgroep van LDV/SOF+RBV gedurende 24 weken, omdat beide patiënten CHC-genotype 4 hadden.
b. De noemer voor recidief is het aantal patiënten met HCV RNA < LLOQ bij hun laatste evaluatie tijdens de behandeling. c. Overige omvat patiënten die geen SVR bereikten en niet voldeden aan de criteria voor virologisch falen (bijv. lost to follow-up).
d. Patiënten van wie de cirrosestatus ontbrak, werden uitgesloten van de analyse van deze subgroep.
Eerder behandelde volwassenen met of zonder cirrose – ION-2 (onderzoek 0109) – genotype 1 ION-2 was een gerandomiseerd, open-label onderzoek ter evaluatie van 12 en 24 weken durende behandelingen met ledipasvir/sofosbuvir met of zonder ribavirine (1:1:1:1 gerandomiseerd) bij patiënten geïnfecteerd met HCV-genotype 1, met of zonder cirrose, bij wie een eerdere therapie met een interferongebaseerd regime heeft gefaald, waaronder regimes met een HCV-proteaseremmer. Randomisatie was gestratificeerd naar aan- of afwezigheid van cirrose, naar HCV-genotype (1a versus 1b) en naar respons op een eerdere behandeling van HCV (recidief/doorbraak versus geen respons).
Tabel 14: Demografische gegevens en aanvangskenmerken in onderzoek ION-2
| Karakterisering van patiënt | LDV/SOF 12 weken (n = 109) | LDV/SOF+ RBV 12 weken (n = 111) | LDV/SOF 24 weken (n = 109) | LDV/SOF+ RBV 24 weken (n = 111) | TOTAAL (n = 440) |
| Leeftijd (jaar): mediaan (spreiding) | 56 (24-67) | 57 (27-75) | 56 (25-68) | 55 (28-70) | 56 (24-75) |
| Mannelijk geslacht | 68% (74) | 64% (71) | 68% (74) | 61% (68) | 65% (287) |
Ras: Zwart/ Afrikaans-A merikaans | 22% (24) | 14% (16) | 16% (17) | 18% (20) | 18% (77) |
| Blank | 77% (84) | 85% (94) | 83% (91) | 80% (89) | 81% (358) |
| Genotype 1a | 79% (86) | 79% (88) | 78% (85) | 79% (88) | 79% (347) |
| Eerdere behandeling van HCV | |||||
| PEG-IFN+RBV | 39% (43) | 42% (47) | 53% (58) | 53% (59) | 47% (207)a |
HCV- proteaseremmer + PEG-IFN+RBV | 61% (66) | 58% (64) | 46% (50) | 46% (51) | 53% (231)a |
| IL28CC-genotype | 9% (10) | 10% (11) | 14% (16) | 16% (18) | 13% (55) |
| Karakterisering van patiënt | LDV/SOF 12 weken (n = 109) | LDV/SOF+ RBV 12 weken (n = 111) | LDV/SOF 24 weken (n = 109) | LDV/SOF+ RBV 24 weken (n = 111) | TOTAAL (n = 440) |
| Metavir-score bepaald met FibroTestb | |||||
| F0-F1 | 14% (15) | 10% (11) | 12% (13) | 16% (18) | 13% (57) |
| F2 | 28% (31) | 26% (29) | 28% (31) | 30% (33) | 28% (124) |
| F3-F4 | 58% (63) | 64% (71) | 58% (63) | 54% (60) | 58% (257) |
Kan niet worden geïnterpreteerd | 0% (0) | 0% (0) | 2% (2) | 0% (0) | < 1% (2) |
a Bij één patiënt in de behandelingsgroepen van LDV/SOF gedurende 24 weken en bij één patiënt in de behandelingsgroep van LDV/SOF+RBV gedurende 24 weken faalde eerder de behandeling van een regime op basis van niet-gepegyleerd interferon.
b Niet-ontbrekende FibroTest-resultaten krijgen als volgt een Metavir-score toegewezen: 0-0,31 = F0-F1; 0,32-0,58 = F2;
0,59-1,00 = F3-F4.
Tabel 15: Responspercentages in het onderzoek ION-2
| LDV/SOF 12 weken (n = 109) | LDV/SOF+RBV 12 weken (n = 111) | LDV/SOF 24 weken (n = 109) | LDV/SOF+RBV 24 weken (n = 111) | |||||
| SVR | 94% (102/109) | 96% (107/111) | 99% (108/109) | 99% (110/111) | ||||
| Resultaat voor patiënten zonder SVR | ||||||||
Virologisch falen tijdens behandeling | 0/109 | 0/111 | 0/109 | < 1% (1/111) | ||||
| Recidiefa | 6% (7/108) | 4% (4/111) | 0/109 | 0/110 | ||||
| Overigeb | 0/109 | 0/111 | < 1% (1/109) | 0/111 | ||||
| SVR-percentages voor geselecteerde subgroepen | ||||||||
| Genotype | ||||||||
| Genotype 1a | 95% (82/86) | 95% (84/88) | 99% (84/85) | 99% (87/88) | ||||
| Genotype 1b | 87% (20/23) | 100% (23/23) | 100% (24/24) | 100% (23/23) | ||||
| Cirrose | ||||||||
| Nee | 95% (83/87) | 100% (88/88)c | 99% (85/86)c | 99% (88/89) | ||||
| Jad | 86% (19/22) | 82% (18/22) | 100% (22/22) | 100% (22/22) | ||||
| Eerdere behandeling van HCV | ||||||||
| PEG-IFN+RBV | 93% (40/43) | 96% (45/47) | 100% (58/58) | 98% (58/59) | ||||
HCV- proteaseremmer + PEG-I FN+RBV | 94% (62/66) | 97% (62/64) | 98% (49/50) | 100% (51/51) | ||||
a De noemer voor recidief is het aantal patiënten met HCV RNA < LLOQ bij hun laatste evaluatie tijdens de behandeling. b Overige omvat patiënten die geen SVR bereikten en niet voldeden aan de criteria voor virologisch falen (bijv. lost to follow-up).
c Patiënten van wie de cirrosestatus ontbrak, werden uitgesloten van de analyse van deze subgroep. d Metavir-score = 4 of Ishak-score ≥ 5 aan de hand van leverbiopsie, of FibroTest-score > 0,75 en (APRI) > 2.
Tabel 16 geeft recidiefpercentages weer voor de regimes van 12 weken (met of zonder ribavirine) voor geselecteerde subgroepen (zie ook vorige rubriek “Effect van met resistentie geassocieerde HCV-varianten bij aanvang op het resultaat van de behandeling”). Bij niet-cirrotische patiënten trad recidief uitsluitend op in aanwezigheid van NS5A-RAV’s bij aanvang en tijdens therapie met ledipasvir/sofosbuvir zonder ribavirine. Bij cirrotische patiënten trad recidief op met beide regimes, en in afwezigheid en aanwezigheid van NS5A-RAV’s bij aanvang.
Tabel 16: Recidiefpercentages voor geselecteerde subgroepen in onderzoek ION-2
| LDV/SOF 12 weken (n = 109) | LDV/SOF+RBV 12 weken (n = 111) | LDV/SOF 24 weken (n = 109) | LDV/SOF+RBV 24 weken (n = 111) | |||||
| Aantal responders aan het einde van de behandeling | 108 | 111 | 109 | 110 | ||||
| Cirrose | ||||||||
| Nee | 5% (4/86)a | 0% (0/88)b | 0% (0/86)b | 0% (0/88) | ||||
| Ja | 14% (3/22) | 18% (4/22) | 0% (0/22) | 0% (0/22) | ||||
| Aanwezigheid van met resistentie geassocieerde NS5A-substituties bij aanvangc | ||||||||
| Nee | 3% (3/91)d | 2% (2/94) | 0% (0/96) | 0% (0/95)f | ||||
| Ja | 24% (4/17)e | 12% (2/17) | 0% (0/13) | 0% (0/14) | ||||
a Alle 4 niet-cirrotische patiënten met recidief hadden met resistentie geassocieerde NS5A-polymorfismen bij aanvang. b Patiënten van wie de cirrosestatus ontbrak, werden uitgesloten van de analyse van deze subgroep. c Analyse (met deep-sequencing) omvatte met resistentie geassocieerde NS5A-polymorfismen die leidden tot
> 2,5-voudige verandering in EC50 (K24G/N/R, M28A/G/T, Q30E/G/H/L/K/R/T, L31I/F/M/V, P32L, S38F, H58D, A92K/T en Y93C/F/H/N/S voor infectie met HCV-genotype 1a, en L31I/F/M/V, P32L, P58D, A92K en Y93C/H/N/S voor infectie met HCV-genotype 1b).
d 3/3 van deze patiënten hadden cirrose.
e 0/4 van deze patiënten had cirrose.
f. Bij één patiënt die aan het einde van de behandeling een virale belasting < LLOQ bereikte, ontbraken gegevens over
NS5A bij aanvang; deze patiënt werd uitgesloten van de analyse.
Eerder behandelde volwassenen met cirrose – SIRIUS – genotype 1
In SIRIUS werden patiënten opgenomen met gecompenseerde cirrose bij wie eerst een therapie met gepegyleerd interferon (PEG-IFN) + ribavirine had gefaald, en daarna ook een regime bestaande uit een gepegyleerd interferon + ribavirine + een NS3/4A-proteaseremmer. Cirrose werd vastgesteld met een biopsie, Fibroscan (> 12,5 kPa) of FibroTest > 0,75 en een AST:plaatjes ratio-index (APRI) > 2.
Het onderzoek (dubbelblind en placebogecontroleerd) evalueerde een 24 weken durende behandeling met ledipasvir/sofosbuvir (met ribavirineplacebo) versus een 12 weken durende behandeling met ledipasvir/sofosbuvir met ribavirine. Patiënten in de laatste behandelingsgroep kregen placebo (voor ledipasvir/sofosbuvir en ribavirine) tijdens de eerste 12 weken, en daarna een werkzame geblindeerde therapie tijdens de daaropvolgende 12 weken. Patiënten werden gestratificeerd naar HCV-genotype (1a versus 1b) en respons op eerdere behandeling (of HCV RNA < LLOQ was bereikt).
Demografische gegevens en aanvangskenmerken waren gelijk voor de twee behandelingsgroepen. De mediane leeftijd was 56 jaar (spreiding: 23 tot 77); 74% van de patiënten was mannelijk; 97% was blank; 63% had HCV-infectie genotype 1a; 94% had non-CC IL28B allelen (CT of TT).
Van de 155 patiënten die in het onderzoek waren opgenomen, staakte 1 patiënt de behandeling onder placebo. Van de overige 154 patiënten bereikten in totaal 149 SVR12 voor beide behandelingsgroepen; 96% (74/77) van de patiënten in de groep van ledipasvir/sofosbuvir met ribavirine gedurende 12 weken en 97% (75/77) van de patiënten in de groep van ledipasvir/sofosbuvir gedurende 24 weken. Alle 5 patiënten die geen SVR12 bereikten, hadden een recidief nadat ze een respons vertoonden aan het einde van de behandeling (zie rubriek “Resistentie” – “In klinisch onderzoek” hierboven).
Eerder behandelde volwassenen bij wie sofosbuvir + ribavirine ± PEG-IFN heeft gefaald De werkzaamheid van ledipasvir/sofosbuvir bij patiënten bij wie eerder behandeling met sofosbuvir + ribavirine ± PEG-IFN had gefaald, wordt ondersteund door twee klinische onderzoeken. In onderzoek 1118 werden 44 patiënten met infectie met genotype 1, waaronder 12 cirrotische patiënten, bij wie eerder een behandeling met sofosbuvir + ribavirine + PEG-IFN of met sofosbuvir + ribavirine had gefaald, behandeld met ledipasvir/sofosbuvir + ribavirine gedurende 12 weken; de SVR bedroeg 100% (44/44). In onderzoek ION-4 werden 13 gelijktijdig met HCV/HIV-1 geïnfecteerde patiënten met genotype 1, waaronder 1 cirrotische patiënt, opgenomen bij wie een regime van sofosbuvir + ribavirine had gefaald; de SVR bedroeg 100% (13/13) na een 12 weken durende behandeling met ledipasvir/sofosbuvir.
Volwassenen met een gelijktijdige infectie HCV/HIV – ION-4
ION-4 was een open-label klinisch onderzoek ter evaluatie van de veiligheid en werkzaamheid van een 12 weken durende behandeling met ledipasvir/sofosbuvir zonder ribavirine bij niet eerder behandelde en eerder behandelde HCV-patiënten met CHC-genotype 1 of 4 en gelijktijdige infectie met HIV-1. Bij eerder behandelde patiënten had voorafgaande behandeling met PEG-IFN + ribavirine ± een HCV-proteaseremmer of sofosbuvir + ribavirine ± PEG-IFN gefaald. Patiënten waren op een stabiele antiretrovirale therapie tegen HIV-1 die emtricitabine/tenofovirdisoproxilfumaraat omvatte, toegediend met efavirenz, rilpivirine of raltegravir.
De mediane leeftijd was 52 jaar (spreiding: 26 tot 72); 82% van de patiënten was mannelijk; 61% was blank; 34% was zwart; 75% had HCV-infectie genotype 1a; 2% had infectie genotype 4; 76% had non-CC IL28B allelen (CT of TT); en 20% had gecompenseerde cirrose. Vijfenvijftig procent (55%) van de patiënten was eerder behandeld.
Tabel 17: Responspercentages in onderzoek ION-4.
| LDV/SOF 12 weken (n = 335) | ||
| SVR | 96% (321/335)a | |
| Resultaat voor patiënten zonder SVR | ||
| Virologisch falen tijdens behandeling | < 1% (2/335) | |
| Recidiefb | 3% (10/333) | |
| Overigec | < 1% (2/335) | |
| SVR-percentages voor geselecteerde subgroepen | ||
| Patiënten met cirrose | 94% (63/67) | |
| Eerder behandelde patiënten met cirrose | 98% (46/47) | |
a 8 patiënten met HCV-infectie genotype 4 waren in het onderzoek opgenomen, waarbij 8/8 SVR12 bereikten. b De noemer voor recidief is het aantal patiënten met HCV RNA < LLOQ bij hun laatste evaluatie tijdens de behandeling. c Overige omvat patiënten die geen SVR bereikten en niet voldeden aan de criteria voor virologisch falen (bijv. lost to follow-up).
Volwassenen met een gelijktijdige infectie HCV/HIV – ERADICATE
ERADICATE was een open-label onderzoek ter evaluatie van een 12 weken durende behandeling met ledipasvir/sofosbuvir bij 50 patiënten met CHC-genotype 1 en gelijktijdige infectie met HIV. Alle patiënten waren nog niet eerder behandeld met HCV-therapie zonder cirrose, 26% (13/50) van de patiënten was nog niet eerder behandeld met antiretrovirale middelen tegen HIV en 74% (37/50) van de patiënten kreeg gelijktijdig een antiretrovirale therapie tegen HIV. Ten tijde van de tussentijdse analyse hebben 40 patiënten het tijdstip van 12 weken na de behandeling bereikt en bedroeg de SVR12 98% (39/40).
Patiënten vóór en na een levertransplantatie – SOLAR-1 en SOLAR-2
SOLAR-1 en SOLAR-2 waren twee open-label klinische onderzoeken waarin een 12 en 24 weken durende behandeling met ledipasvir/sofosbuvir in combinatie met ribavirine werd geëvalueerd bij patiënten geïnfecteerd met HCV-genotype 1 en 4 die een levertransplantatie hebben ondergaan en/of die een gedecompenseerde leveraandoening hebben. De twee onderzoeken hadden dezelfde onderzoeksopzet. Patiënten werden op basis van de status van de levertransplantatie en de ernst van de leverfunctiestoornis opgenomen in een van de zeven groepen (zie tabel 18). Patiënten met een CPT-score > 12 werden uitgesloten. In elke groep werden patiënten in een verhouding van 1:1 gerandomiseerd naar ledipasvir/sofosbuvir + ribavirine die gedurende 12 of 24 weken werd gegeven.
Demografische gegevens en aanvangskenmerken waren gelijk voor de twee behandelingsgroepen. Van de 670 behandelde patiënten was de mediane leeftijd 59 jaar (spreiding: 21 tot 81 jaar); 77% van de patiënten was mannelijk; 91% was blank; de gemiddelde Body Mass Index was 28 kg/m2 (spreiding: 18 tot 49 kg/m2); 94% en 6% had respectievelijk HCV-infectie genotype 1 en 4; bij 78% van de patiënten had een eerdere HCV-therapie gefaald. Bij de patiënten met gedecompenseerde cirrose (vóór of na transplantatie) hadden 64% en 36% respectievelijk CPT-klasse B en C bij de screening, en had 24% een aanvangsscore op het Model for end stage liver disease (MELD, model voor terminale leveraandoening) van meer dan 15.
Tabel 18: Gecombineerde responspercentages (SVR12) in de onderzoeken SOLAR-1 en SOLAR-2
LDV/SOF+RBV 12 weken (n = 307)a,b | LDV/SOF+RBV 24 weken (n = 307)a,b | |
| SVR | SVR | |
| Vóór transplantatie | ||
| CPT B | 87% (45/52) | 92% (46/50) |
| CPT C | 88% (35/40) | 83% (38/46) |
| Na transplantatie | ||
| Metavir-score F0-F3 | 95% (94/99) | 99% (99/100) |
| CPT Ac | 98% (55/56) | 96% (51/53) |
| CPT Bc | 89% (41/46) | 96% (43/45) |
| CPT Cc | 57% (4/7) | 78% (7/9) |
| FCH | 100% (7/7) | 100% (4/4) |
a Twaalf patiënten die een transplantatie kregen vóór week 12 na behandeling met HCV RNA< LLOQ bij de laatste meting vóór transplantatie, werden uitgesloten.
b Twee patiënten die geen gedecompenseerde cirrose hadden en ook geen levertransplantatie hadden gehad, werden uitgesloten omdat ze niet voldeden aan de inclusiecriteria voor een van de behandelgroepen. c CPT = Child-Pugh-Turcotte, FCH = fibroserende cholestatische hepatitis. CPT A = CPT-score 5-6 (gecompenseerd),
CPT B = CPT-score 7-9 (gedecompenseerd), CPT C = CPT-score 10-12 (gedecompenseerd).
Veertig patiënten met CHC-genotype 4 werden opgenomen in de onderzoeken SOLAR-1 en SOLAR-2; SVR12 werd bereikt door respectievelijk 92% (11/12) en 100% (10/10) van de patiënten zonder gedecompenseerde cirrose na transplantatie en 60% (6/10) en 75% (6/8) van de patiënten met gedecompenseerde cirrose (vóór en na levertransplantatie) die gedurende 12 of 24 weken waren behandeld. Van de 7 patiënten die geen SVR12 bereikten, hadden 3 een recidief; allen hadden gedecompenseerde cirrose en werden gedurende 12 weken behandeld met ledipasvir/sofosbuvir + ribavirine.
Wijzigingen in MELD- en CPT-score vanaf de aanvang tot week 12 na behandeling werden geanalyseerd voor alle patiënten met gedecompenseerde cirrose (vóór of na transplantatie) die SVR12 hadden bereikt en van wie gegevens beschikbaar waren (n = 123) voor beoordeling van het effect van SVR12 op de leverfunctie.
Wijziging in MELD-score: bij diegenen die SVR12 bereikten na een 12 weken durende behandeling met ledipasvir/sofosbuvir + ribavirine, hadden respectievelijk 57% (70/123) en 19% (23/123) een verbetering of geen wijziging in MELD-score vanaf de aanvang tot week 12 na behandeling; van de 32 patiënten van wie de MELD-score ≥ 15 was bij aanvang, had 59% (19/32) een MELD-score < 15 in week 12 na behandeling. De waargenomen verbetering in MELD-scores was grotendeels het gevolg van verbeteringen in totaal bilirubine.
Wijziging in CPT-score en -klasse: bij diegenen die SVR12 bereikten na een 12 weken durende behandeling met ledipasvir/sofosbuvir met ribavirine, hadden respectievelijk 60% (74/123) en 34% (42/123) een verbetering of geen wijziging in CPT-scores vanaf de aanvang tot week 12 na behandeling; van de 32 patiënten die bij aanvang CPT C cirrose hadden, had 53% (17/32) CPT B cirrose in week 12 na behandeling; van de 88 patiënten die CPT B cirrose hadden bij aanvang, had 25% (22/88) CPT A cirrose in week 12 na behandeling. De waargenomen verbetering in CPT-scores was grotendeels het gevolg van verbeteringen in totaal bilirubine en albumine.
Klinische werkzaamheid en veiligheid bij genotype 2, 3, 4, 5 en 6 (zie ook rubriek 4.4) Ledipasvir/sofosbuvir is in kleine fase 2-onderzoeken geëvalueerd voor de behandeling van infectie met niet-genotype 1, zoals hieronder is samengevat.
In het klinische onderzoek werden patiënten met of zonder cirrose opgenomen die nog niet eerder waren behandeld of bij wie eerdere behandeling had gefaald na therapie met PEG-IFN + ribavirine +/- een HCV-proteaseremmer.
Voor infectie met genotype 2, 4, 5 en 6 bestond de therapie uit ledipasvir/sofosbuvir zonder ribavirine, gedurende 12 weken gegeven (tabel 19). Voor infectie met genotype 3 werd ledipasvir/sofosbuvir met of zonder ribavirine gegeven, ook gedurende 12 weken (tabel 20).
Tabel 19: Responspercentages (SVR12) met ledipasvir/sofosbuvir gedurende 12 weken bij patiënten met infectie met HCV-genotype 2, 4, 5 en 6
| Onderzoek | GT | n | EBa | SVR12 | Recidiefb | |
| Totaal | Cirrose | |||||
| Onderzoek 1468 (LEPTON) | 2 | 26 | 19% (5/26) | 96% (25/26) | 100% (2/2) | 0% (0/25) |
| Onderzoek 1119 | 4 | 44 | 50% (22/44) | 93% (41/44) | 100% (10/10) | 7% (3/44) |
| Onderzoek 1119 | 5 | 41 | 49% (20/41) | 93% (38/41) | 89% (8/9) | 5% (2/40) |
| Onderzoek 0122 (ELECTRON-2) | 6 | 25 | 0% (0/25) | 96% (24/25) | 100% (2/2) | 4% (1/25) |
a EB: aantal eerder behandelde patiënten.
b De noemer voor recidief is het aantal patiënten met HCV RNA < LLOQ bij hun laatste evaluatie tijdens de behandeling.
Tabel 20: Responspercentages (SVR12) bij patiënten met infectie met genotype 3 (ELECTRON-2)
LDV/SOF+RBV 12 weken | LDV/SOF 12 weken | |||
| SVR | Recidiefa | SVR | Recidiefa | |
| Niet eerder behandeld | 100% (26/26) | 0% (0/26) | 64% (16/25) | 33% (8/24) |
| Patiënten zonder cirrose | 100% (20/20) | 0% (0/21) | 71% (15/21) | 25% (5/20) |
| Patiënten met cirrose | 100% (6/6) | 0% (0/5) | 25% (1/4) | 75% (3/4) |
| Eerder behandeld | 82% (41/50) | 16% (8/49) | NO | NO |
| Patiënten zonder cirrose | 89% (25/28) | 7% (2/27) | NO | NO |
| Patiënten met cirrose | 73% (16/22) | 27% (6/22) | NO | NO |
NO: niet onderzocht.
a De noemer voor recidief is het aantal patiënten met HCV RNA < LLOQ bij hun laatste evaluatie tijdens de behandeling.
Patiënten met een nierfunctiestoornis
Onderzoek 0154 was een open-label klinisch onderzoek ter evaluatie van de veiligheid en werkzaamheid van een 12 weken durende behandeling met ledipasvir/sofosbuvir bij 18 patiënten met een HCV-infectie van genotype 1 met een ernstige nierfunctiestoornis die geen dialyse vereist. Bij aanvang hadden twee patiënten cirrose en was de gemiddelde eGFR 24,9 ml/min (spreiding: 9,0-39,6). SVR12 werd bereikt bij 18/18 patiënten.
Onderzoek 4063 was een open-label driearmig klinisch onderzoek waarin behandeling gedurende 8, 12, en 24 weken met ledipasvir/sofosbuvir werd beoordeeld bij in totaal 95 patiënten met CHC-genotype 1 (72%), 2 (22%), 4 (2%), 5 (1%) of 6 (2%) en ESRD die dialyse vereist: 45 niet eerder behandelde patiënten geïnfecteerd met HCV-genotype 1 zonder cirrose werden gedurende 8 weken behandeld met ledipasvir/sofosbuvir; 31 eerder behandelde patiënten geïnfecteerd met HCV-genotype 1 en niet eerder behandelde of eerder behandelde patiënten geïnfecteerd met HCV-genotype 2, 5 en 6 zonder cirrose werden gedurende 12 weken behandeld met ledipasvir/sofosbuvir; en 19 patiënten geïnfecteerd met HCV-genotype 1, 2 en 4 met gecompenseerde cirrose werden gedurende 24 weken behandeld met ledipasvir/sofosbuvir. Van de 95 patiënten in totaal had, bij aanvang, 20% cirrose, was 22% eerder behandeld, had 21% een niertransplantatie ondergaan, kreeg 92% hemodialyse en kreeg 8% peritoneale dialyse; de gemiddelde tijd waarin patiënten dialyse kregen was 11,5 jaar (bereik: 0,2 tot 43,0 jaar). Het SVR-percentage voor de groepen die gedurende 8, 12 en 24 weken werden behandeld met ledipasvir/sofosbuvir was respectievelijk 93% (42/45), 100% (31/31) en 79% (15/19). Van de 7 patiënten bij wie geen SVR12 werd bereikt, was geen sprake van virologisch falen of recidief.
Pediatrische patiënten
De werkzaamheid van ledipasvir/sofosbuvir bij patiënten in de leeftijd van 3 jaar en ouder die waren geïnfecteerd met HCV werd geëvalueerd in een fase 2, open-label klinisch onderzoek waarin 226 patiënten waren opgenomen, 221 patiënten met CHC-genotype 1, 2 patiënten met CHC-genotype 3 en 3 patiënten met CHC-genotype 4 (onderzoek 1116) (zie rubriek 4.2 voor informatie over pediatrisch gebruik).
Patiënten van 12 tot < 18 jaar:
Ledipasvir/sofosbuvir werd geëvalueerd bij 100 patiënten in de leeftijd van 12 tot < 18 jaar met een HCV-genotype 1-infectie. In totaal waren 80 patiënten (n=80) nog niet eerder behandeld, terwijl 20 patiënten (n=20) al eerder waren behandeld. Alle patiënten werden gedurende 12 weken behandeld met ledipasvir/sofosbuvir.
Demografische gegevens en aanvangskenmerken waren gelijk bij patiënten die nog niet eerder waren behandeld en patiënten die al eerder waren behandeld. De mediane leeftijd was 15 jaar (spreiding: 12 tot 17); 63% van de patiënten was vrouwelijk; 91% was blank, 7% was zwart en 2% was Aziatisch; 13% was hispanic/latino; het gemiddelde gewicht was 61,3 kg (spreiding: 33,0 tot 126,0 kg); 55% had uitgangswaarden voor HCV RNA die hoger waren dan of gelijk waren aan 800.000 IE/ml; 81% had een HCV-infectie met genotype 1a; en 1 patiënt die nog niet eerder was behandeld had bekende cirrose. Het merendeel van de patiënten (84%) was geïnfecteerd via verticale overdracht.
Het SVR12-percentage was in totaal 98% (98% [78/80] bij patiënten die nog niet eerder waren behandeld en 100% [20/20] bij patiënten die al eerder waren behandeld). In totaal werd door 2 van de 100 patiënten (2%), beiden nog niet eerder behandeld, SVR12 niet bereikt (vanwege verlies voor follow-up). Bij geen van de patiënten trad virologisch falen op.
Patiënten van 6 tot < 12 jaar:
Ledipasvir/sofosbuvir werd geëvalueerd bij 92 patiënten in de leeftijd van 6 tot < 12 jaar met een HCV-genotype 1-, 3- of 4-infectie. In totaal waren 72 patiënten (78%) nog niet eerder behandeld en waren 20 patiënten (22%) al eerder behandeld. Negenentachtig van de patiënten (87 patiënten met een HCV-genotype 1-infectie en 2 patiënten met een HCV-genotype 4-infectie) werden gedurende 12 weken behandeld met ledipasvir/sofosbuvir, 1 al eerder behandelde patiënt met een HCV-genotype 1-infectie en cirrose werd gedurende 24 weken behandeld met ledipasvir/sofosbuvir en 2 al eerder behandelde patiënten met een HCV-genotype 3-infectie werden gedurende 24 weken behandeld met ledipasvir/sofosbuvir plus ribavirine. De mediane leeftijd was 9 jaar (spreiding: 6 tot 11); 59% van de patiënten was mannelijk; 79% was blank, 8% was zwart en 5% was Aziatisch; 10% was hispanic/latino; het gemiddelde gewicht was 32,8 kg (spreiding: 17,5 tot 76,4 kg); 59% had uitgangswaarden voor HCV RNA die hoger waren dan of gelijk waren aan 800.000 IE/ml; 84% had een HCV-infectie met genotype 1a; 2 patiënten (1 nog niet eerder behandeld, 1 al eerder behandeld) hadden bekende cirrose. Het merendeel van de patiënten (97%) was geïnfecteerd via verticale overdracht.
Het SVR-percentage was in totaal 99% (99% [88/89], 100% [1/1] en 100% [2/2] bij patiënten die respectievelijk gedurende 12 weken behandeld waren met ledipasvir/sofosbuvir, gedurende 24 weken met ledipasvir/sofosbuvir en gedurende 24 weken met ledipasvir/sofosbuvir plus ribavirine). De ene nog niet eerder behandelde patiënt met een HCV- genotype 1-infectie en cirrose die gedurende 12 weken met Harvoni werd behandeld, bereikte geen SVR12 en had een recidief.
Patiënten van 3 tot < 6 jaar:
Ledipasvir/sofosbuvir werd geëvalueerd bij 34 patiënten in de leeftijd van 3 tot < 6 jaar met een HCV-genotype 1-infectie (n = 33) of genotype 4-infectie (n = 1). Alle patiënten waren niet eerder behandeld en werden gedurende 12 weken behandeld met ledipasvir/sofosbuvir. De mediane leeftijd was 5 jaar (spreiding: 3 tot 5); 71% van de patiënten was vrouwelijk; 79% was blank, 3% was zwart en 6% was Aziatisch; 18% was hispanic/latino; het gemiddelde gewicht was 19,2 kg (spreiding: 10,7 tot 33,6 kg); 56% had uitgangswaarden voor HCV RNA die hoger waren dan of gelijk waren aan 800.000 IE/ml; 82% had een HCV-infectie met genotype 1a; geen van de patiënten had bekende cirrose. Alle patiënten (100%) waren geïnfecteerd via verticale overdracht.
Het SVR-percentage was in totaal 97% (97% [32/33] bij patiënten met een HCV- genotype 1-infectie en 100% [1/1] bij patiënten met een HCV- genotype 4-infectie). Eén patiënt die na vijf dagen vroegtijdig stopte met de onderzoeksbehandeling vanwege een abnormale smaak van het geneesmiddel bereikte geen SVR.
5.2 Farmacokinetische eigenschappen
Absorptie
Na orale toediening van ledipasvir/sofosbuvir aan patiënten geïnfecteerd met HCV werd de mediane piekplasmaconcentratie van ledipasvir 4,0 uur na de dosis waargenomen. Sofosbuvir werd snel geabsorbeerd en de mediane piekplasmaconcentraties werden ~1 uur na de dosis waargenomen. De mediane piekplasmaconcentratie van GS-331007 werd 4 uur na de dosis waargenomen.
Op basis van de farmacokinetische populatieanalyse bij patiënten geïnfecteerd met HCV waren de geometrische gemiddelde AUC0-24-waarden bij steady-state voor ledipasvir (n = 2.113), sofosbuvir (n = 1.542) en GS-331007 (n = 2.113) respectievelijk 7.290, 1.320 en 12.000 ng•h/ml. De steady-state Cmax voor ledipasvir, sofosbuvir en GS-331007 was respectievelijk 323, 618 en 707 ng/ml. De AUC0-24 en Cmax van sofosbuvir en GS-331007 waren vergelijkbaar bij gezonde volwassen proefpersonen en bij patiënten met HCV-infectie. Ten opzichte van gezonde proefpersonen (n = 191) waren AUC0-24 en Cmax voor ledipasvir respectievelijk 24% lager en 32% lager bij patiënten met een HCV-infectie. De AUC van ledipasvir is dosisproportioneel in het dosisbereik van 3 tot 100 mg. De AUC-waarden van sofosbuvir en GS-331007 zijn vrijwel dosisproportioneel in het dosisbereik van 200 mg tot 400 mg.
Effecten van voedsel
In vergelijking met toediening in nuchtere toestand leidde toediening van een enkelvoudige dosis ledipasvir/sofosbuvir met een matig-vetrijke maaltijd of vetrijke maaltijd tot een stijging van de AUC0-inf van sofosbuvir met ongeveer een factor 2, maar had deze toediening geen significante invloed op de Cmax van sofosbuvir. De blootstellingen aan GS-331007 en ledipasvir werden niet gewijzigd door een van beide maaltijdtypes. Harvoni kan worden toegediend zonder rekening te houden met voedsel.
Distributie
Ledipasvir is voor > 99,8% gebonden aan humane plasma-eiwitten. Na een enkelvoudige dosis van 90 mg [14C]-ledipasvir bij gezonde proefpersonen varieerde de ratio van [14C]-radioactiviteit in bloed tot die in plasma tussen 0,51 en 0,66.
Sofosbuvir is voor ongeveer 61-65% gebonden aan humane plasma-eiwitten; de binding is onafhankelijk van de geneesmiddelconcentratie over het bereik van 1 µg/ml tot 20 µg/ml. De eiwitbinding van GS-331007 was minimaal in humaan plasma. Na een enkelvoudige dosis van 400 mg [14C]-sofosbuvir bij gezonde proefpersonen bedroeg de ratio van [14C]-radioactiviteit in bloed tot die in plasma ongeveer 0,7.
Biotransformatie
In vitro werd geen detecteerbare metabolisatie van ledipasvir door humaan CYP1A2, CYP2C8, CYP2C9, CYP2C19, CYP2D6 en CYP3A4 waargenomen. Bewijs van langzame oxidatieve metabolisering via een onbekend mechanisme is waargenomen. Na een enkelvoudige dosis van 90 mg [14C]-ledipasvir was vrijwel uitsluitend het onveranderde geneesmiddel (> 98%) verantwoordelijk voor systemische blootstelling. Onveranderd ledipasvir is bovendien de belangrijkste vorm die aanwezig is in feces.
Sofosbuvir wordt in hoge mate gemetaboliseerd in de lever waarbij het farmacologisch actieve nucleosideanalogon-trifosfaat GS-461203 wordt gevormd. De actieve metaboliet wordt niet waargenomen. De metabole activeringsroute betreft sequentiële hydrolyse van de carboxylestergroep, gekatalyseerd door humaan cathepsine A of carboxylesterase 1, en afsplitsen van fosforamidaat door histidine triad nucleotide-binding protein 1 gevolgd door fosforylering via de pyrimidinenucleotide-biosyntheseroute. Defosforylering resulteert in de vorming van nucleosidemetaboliet GS-331007 die niet efficiënt gerefosforyleerd kan worden en in vitro geen anti-HCV-activiteit vertoont. Binnen ledipasvir/sofosbuvir is GS-331007 verantwoordelijk voor ongeveer 85% van de totale systemische blootstelling.
Eliminatie
Na een enkelvoudige orale dosis van 90 mg [14C]-ledipasvir werd gemiddeld in totaal 87% van de [14C]-radioactiviteit teruggevonden in feces en urine, waarbij het merendeel van de radioactieve dosis werd teruggevonden in feces (86%). Onveranderd ledipasvir dat in feces wordt uitgescheiden, is verantwoordelijk voor gemiddeld 70% van de toegediende dosis en de oxidatieve metaboliet M19 is verantwoordelijk voor 2,2% van de dosis. Deze gegevens duiden erop dat biliaire excretie van onveranderd ledipasvir een belangrijke eliminatieroute is, terwijl renale excretie een onbelangrijke route is (ongeveer 1%). De mediane terminale halfwaardetijd van ledipasvir bij gezonde vrijwilligers na toediening van ledipasvir/sofosbuvir op de nuchtere maag bedroeg 47 uur.
Na een enkelvoudige orale dosis van 400 mg [14C]-sofosbuvir werd gemiddeld in totaal meer dan 92% van de dosis teruggevonden, bestaande uit ongeveer 80%, 14% en 2,5% in respectievelijk urine, feces en uitgeademde lucht. Het merendeel van de dosis sofosbuvir teruggevonden in urine bestond uit GS-331007 (78%), terwijl 3,5% werd teruggevonden in de vorm van sofosbuvir. Deze gegevens duiden erop dat renale klaring de belangrijkste eliminatieroute is voor GS-331007, waarbij een groot deel actief wordt uitgescheiden. De mediane terminale halfwaardetijden van sofosbuvir en GS-331007 na toediening van ledipasvir/sofosbuvir bedroegen respectievelijk 0,5 uur en 27 uur.
Noch ledipasvir noch sofosbuvir zijn substraten voor hepatische opnametransporteiwitten, organisch kationtransporteiwit (OCT) 1, organisch aniontransportpolypeptide (OATP) 1B1 of OATP1B3. GS-331007 is geen substraat voor renale transporteiwitten, waaronder organisch aniontransporteiwit (OAT) 1 of OAT3, of OCT2.
Potentiële effecten van ledipasvir/sofosbuvir in vitro op andere geneesmiddelen
Bij concentraties bereikt bij klinisch gebruik is ledipasvir geen remmer van hepatische transporteiwitten, waaronder OATP 1B1 of 1B3, BSEP, OCT1, OCT2, OAT1, OAT3, multigeneesmiddel- en toxische-stofextrusie (multidrug and toxic compound extrusion, MATE) 1 transporteiwit, multigeneesmiddelresistentie-eiwit (multidrug resistance protein, MRP) 2 of MRP4. Sofosbuvir en GS-331007 zijn geen remmers van de geneesmiddeltransporteiwitten P-gp, BCRP, MRP2, BSEP, OATP1B1, OATP1B3, OCT1, en GS-331007 is geen remmer van OAT1, OCT2 en MATE1.
Sofosbuvir en GS-331007 zijn geen remmers of inductoren van CYP- of
uridinedifosfaatglucuronosyltransferase (UGT) 1A1-enzymen.
Farmacokinetiek bij speciale populaties
Ras en geslacht
Er zijn voor ledipasvir, sofosbuvir of GS-331007 geen klinisch relevante farmacokinetische verschillen met betrekking tot ras vastgesteld. Er zijn geen klinisch relevante farmacokinetische verschillen ten gevolge van geslacht vastgesteld voor sofosbuvir of GS-331007. De AUC en Cmax van ledipasvir waren respectievelijk 77% en 58% hoger bij vrouwen dan bij mannen; het verband tussen geslacht en blootstellingen aan ledipasvir werd echter niet als klinisch relevant beschouwd.
Ouderen
Farmacokinetische populatieanalyse bij patiënten met een HCV-infectie duidde erop dat binnen de geanalyseerde leeftijdsspreiding (18 tot 80 jaar) de leeftijd geen klinisch relevant effect had op de blootstelling aan ledipasvir, sofosbuvir of GS-331007. Klinische onderzoeken met ledipasvir/sofosbuvir omvatten 235 patiënten (8,6% van het totale aantal patiënten) van 65 jaar en ouder.
Nierfunctiestoornis
In tabel 21 wordt een samenvatting gegeven van het effect van verschillende gradaties van nierfunctiestoornis (NFS) op de blootstelling aan de bestanddelen van Harvoni ten opzichte van patiënten met een normale nierfunctie, zoals beschreven in de onderstaande tekst.
Tabel 21: Effect van verschillende gradaties van nierfunctiestoornis op de blootstelling (AUC) aan sofosbuvir, GS-331007 en ledipasvir ten opzichte van patiënten met een normale nierfunctie
| HCV-negatieve patiënten | HCV-geïnfecteerde patiënten | ||||||
Lichte NFS (eGFR ≥ 50 en < 80 ml/ min/ 1,73 m2) | Matig- ernstige NFS (eGFR ≥ 30 en < 50 ml/ min/ 1,73 m2) | Ernstige NFS (eGFR < 30 ml/ min/ 1,73 m2) | ESRD die dialyse vereist | Ernstige NFS (eGFR < 30 ml/ min/ 1,73 m2) | ESRD die dialyse vereist | ||
Toegediend 1 u vóór dialyse | Toegediend 1 u na dialyse | ||||||
| Sofosbuvir | 1,6 maal↑ | 2,1 maal↑ | 2,7 maal↑ | 1,3 maal↑ | 1,6 maal↑ | ~ 2 maal↑ | 1,9 maal↑ |
| GS-331007 | 1,6 maal↑ | 1,9 maal↑ | 5,5 maal↑ | ≥ 10 maal↑ | ≥ 20 maal↑ | ~ 6 maal↑ | 23 maal↑ |
| Ledipasvir | - | - | ↔ | - | - | - | 1,6 maal↑ |
↔ geeft aan dat er geen klinisch relevante verandering was bij blootstelling aan ledipasvir.
De farmacokinetiek van ledipasvir werd met een enkelvoudige dosis van 90 mg ledipasvir onderzocht bij HCV-negatieve volwassen patiënten met een ernstige nierfunctiestoornis (eGFR < 30 ml/min volgens Cockcroft-Gault, mediaan [spreiding] CrCl 22 [17-29] ml/min).
De farmacokinetiek van sofosbuvir werd na een enkelvoudige dosis van 400 mg sofosbuvir onderzocht bij HCV-negatieve volwassen patiënten met een lichte (eGFR ≥ 50 en < 80 ml/min/1,73 m2), matig-ernstige (eGFR ≥ 30 en < 50 ml/min/1,73 m2) of ernstige nierfunctiestoornis (eGFR < 30 ml/min/1,73 m2) en bij patiënten met ESRD die hemodialyse vereist, ten opzichte van patiënten met een normale nierfunctie (eGFR > 80 ml/min/1,73 m2). GS-331007 wordt op doeltreffende wijze verwijderd door hemodialyse met een extractiecoëfficiënt van ongeveer 53%. Na een enkelvoudige dosis van 400 mg sofosbuvir verwijderde een hemodialyse van 4 uur 18% van de toegediende dosis sofosbuvir.
Bij volwassen patiënten met een HCV-infectie met een ernstige nierfunctiestoornis behandeld met ledipasvir/sofosbuvir gedurende 12 weken (n = 18), kwam de farmacokinetiek van ledipasvir, sofosbuvir en GS-331007 overeen met de farmacokinetiek die werd waargenomen bij HCV-negatieve patiënten met een ernstige nierfunctiestoornis.
De farmacokinetiek van ledipasvir, sofosbuvir en GS-331007 is onderzocht bij HCV-geïnfecteerde volwassen patiënten met ESRD die dialyse vereist, die werden behandeld met ledipasvir/sofosbuvir (n = 94) gedurende 8, 12 of 24 weken, en vergeleken met patiënten zonder nierfunctiestoornis in de fase 2/3-onderzoeken met ledipasvir/sofosbuvir.
Leverfunctiestoornis
De farmacokinetiek van ledipasvir werd met een enkelvoudige dosis van 90 mg ledipasvir onderzocht bij HCV-negatieve volwassen patiënten met een ernstige leverfunctiestoornis (CPT-klasse C). Plasmablootstelling (AUCinf) aan ledipasvir was vergelijkbaar bij patiënten met een ernstige leverfunctiestoornis en controlepatiënten met een normale leverfunctie. Farmacokinetische populatieanalyse bij volwassen patiënten met een HCV-infectie duidde erop dat cirrose (waaronder gedecompenseerde cirrose) geen klinisch relevant effect had op de blootstelling aan ledipasvir.
De farmacokinetiek van sofosbuvir werd onderzocht na toediening van 400 mg sofosbuvir gedurende 7 dagen bij volwassen patiënten met een HCV-infectie en met een matig-ernstige en ernstige leverfunctiestoornis (CPT-klasse B en C). Ten opzichte van patiënten met een normale leverfunctie was de AUC0-24 van sofosbuvir respectievelijk 126% en 143% hoger bij een matig-ernstige en ernstige leverfunctiestoornis, terwijl de AUC0-24 van GS-331007 respectievelijk 18% en 9% hoger was. Farmacokinetische populatieanalyse bij patiënten met een HCV-infectie duidde erop dat cirrose (waaronder gedecompenseerde cirrose) geen klinisch relevant effect had op de blootstelling aan sofosbuvir en GS-331007.
Lichaamsgewicht
Lichaamsgewicht had geen significante invloed op blootstelling aan sofosbuvir volgens een farmacokinetische populatieanalyse. Blootstelling aan ledipasvir vermindert naarmate het lichaamsgewicht toeneemt, maar de invloed wordt niet als klinisch relevant beschouwd.
Pediatrische patiënten
Blootstelling aan ledipasvir, sofosbuvir en GS-331007 bij pediatrische patiënten in de leeftijd van 3 jaar en ouder was vergelijkbaar met de blootstelling bij volwassenen uit fase 2-/3-onderzoeken na toediening van ledipasvir/sofosbuvir. De 90% betrouwbaarheidsintervallen van geometrische kleinste-kwadraten gemiddelde verhoudingen [geometric least-squares mean ratios, GLSM ratios] voor alle PK-parameters van belang waren binnen de vooraf bepaalde similariteitsgrenzen van minder dan 2-voudig (50% tot 200%) met uitzondering van ledipasvir Ctau bij pediatrische patiënten van 12 jaar en ouder die 84% hoger was (90% BI: 168% tot 203%) en niet als klinisch relevant werd beschouwd.
De farmacokinetiek van ledipasvir, sofosbuvir en GS-331007 is niet vastgesteld bij kinderen met een leeftijd van < 3 jaar (zie rubriek 4.2).
5.3 Gegevens uit het preklinisch veiligheidsonderzoek
Ledipasvir
Er zijn geen doelorganen voor toxiciteit vastgesteld bij onderzoeken met ledipasvir bij ratten en honden bij AUC-blootstellingen die ongeveer 7 maal zo hoog waren als de humane blootstelling bij de aanbevolen klinische dosis.
Ledipasvir was niet genotoxisch in een reeks in vitro of in vivo uitgevoerde onderzoeken, waaronder een bacteriële mutageniciteitstest, een test op chromosomale afwijkingen in humane lymfocyten uit perifeer bloed en een in-vivo-micronucleustest bij ratten.
Ledipasvir was niet carcinogeen in het 26 weken durende carcinogeniciteitsonderzoek met rasH2 transgene muizen en het 2 jaar durende carcinogeniciteitsonderzoek bij ratten bij blootstellingen die bij muizen tot 26 maal hoger waren en bij ratten 8 maal hoger waren dan de humane blootstelling.
Ledipasvir had geen nadelige effecten op het paren en de vruchtbaarheid. Bij vrouwtjesratten was het gemiddeld aantal corpora lutea en innestelingsplaatsen licht afgenomen bij maternale blootstellingen die 6 maal zo hoog waren als de blootstelling bij mensen bij de aanbevolen klinische dosis. Op het niveau waarop geen effect werd waargenomen, was de AUC-blootstelling aan ledipasvir bij respectievelijk mannetjesdieren en vrouwtjesdieren ongeveer 7 en 3 maal zo hoog als de humane blootstelling bij de aanbevolen klinische dosis.
Er werden geen teratogene effecten waargenomen in onderzoeken met ledipasvir naar ontwikkelingstoxiciteit bij ratten en konijnen.
In een pre- en postnataal onderzoek bij ratten, bij een toxische dosis voor het moederdier, vertoonde de in ontwikkeling zijnde jongen van ratten een gemiddelde daling van het lichaamsgewicht en van de toename van het lichaamsgewicht bij blootstelling in utero (via toediening van een dosis aan het moederdier) en tijdens het zogen (via de melk van het moederdier) bij een blootstelling van het moederdier die 4 maal zo hoog was als de blootstelling bij mensen bij de aanbevolen klinische dosis. Er waren geen effecten op overleving, lichamelijke ontwikkeling en gedragsontwikkeling en voortplantingsvermogen bij de jongen bij blootstellingen van het moederdier die vergelijkbaar waren met de blootstelling bij mensen bij de aanbevolen klinische dosis.
Wanneer ledipasvir werd toegediend aan zogende ratten, werd het gedetecteerd in plasma van de ratten die gezoogd werden, waarschijnlijk ten gevolge van uitscheiding van ledipasvir via de melk.
Environmental Risk Assessment (ERA)
Onderzoeken voor milieurisicobeoordelingen hebben aangetoond dat ledipasvir de potentie heeft om zeer persistent en zeer bioaccumulerend (vPvB) in het milieu te zijn (zie rubriek 6.6).
Sofosbuvir
In toxiciteitsonderzoek met herhaalde doseringen bij ratten en honden veroorzaakten hoge doses van het 1:1 diastereomere mengsel bijwerkingen aan de lever (honden) en het hart (ratten) en maag-darmreacties (honden). Blootstelling aan sofosbuvir kon in onderzoek met knaagdieren niet worden gedetecteerd, waarschijnlijk als gevolg van hoge esteraseactiviteit; de blootstelling aan de belangrijkste metaboliet GS-331007 was bij doses die bijwerkingen veroorzaken echter 16 maal (ratten) en 71 maal (honden) hoger dan de klinische blootstelling bij 400 mg sofosbuvir. Er werden geen lever- of hartbevindingen waargenomen in onderzoek naar chronische toxiciteit bij blootstellingen die 5 maal (ratten) en 16 maal (honden) hoger waren dan de klinische blootstelling. Er werden geen lever- of hartbevindingen waargenomen in de 2 jaar durende onderzoeken naar carcinogeniciteit bij blootstellingen die 17 maal (muizen) en 9 maal (ratten) hoger waren dan de klinische blootstelling.
Sofosbuvir was niet genotoxisch in een reeks in vitro of in vivo uitgevoerde onderzoeken, waaronder een bacteriële mutageniciteitstest, een test op chromosomale afwijkingen in humane lymfocyten uit perifeer bloed en een in-vivo-micronucleustest bij muizen.
Carcinogeniciteitsonderzoeken bij muizen en ratten duiden niet op een carcinogeen potentieel van sofosbuvir toegediend in doses tot maximaal 600 mg/kg/dag bij muizen en 750 mg/kg/dag bij ratten. Blootstelling aan GS-331007 was in deze onderzoeken maximaal 17 maal (muizen) en 9 maal (ratten) hoger dan de klinische blootstelling bij 400 mg sofosbuvir.
Sofosbuvir had geen effect op de levensvatbaarheid van embryo/foetus of op de vruchtbaarheid bij ratten en was niet teratogeen in onderzoek naar de ontwikkeling bij ratten en konijnen. Er zijn geen bijwerkingen gemeld met betrekking tot het gedrag, de reproductie of de ontwikkeling van nakomelingen bij ratten. Bij de onderzoeken met konijnen was de blootstelling aan sofosbuvir 6 maal de verwachte klinische blootstelling. Bij de onderzoeken met ratten kon de blootstelling aan sofosbuvir niet worden vastgesteld, maar de blootstellingsmarges in relatie tot de belangrijkste humane metaboliet waren ongeveer 5 maal hoger dan de klinische blootstelling bij 400 mg sofosbuvir.
Van sofosbuvir afgeleide stoffen passeerden de placenta bij drachtige ratten en werden uitgescheiden in de melk van zogende ratten.
6. FARMACEUTISCHE GEGEVENS
6.1 Lijst van hulpstoffen
Granulaatkernen
Copovidon
Lactosemonohydraat
Microkristallijne cellulose
Croscarmellose-natrium
Colloïdale watervrije silica
Magnesiumstearaat
Filmomhulling
Hypromellose
Titaandioxide (E171)
Macrogol
IJzeroxide geel (E172)
IJzeroxide rood (E172)
Basisch gebutyleerd methacrylaat copolymeer
Talk
Colloïdale watervrije silica
6.2 Gevallen van onverenigbaarheid
Niet van toepassing.
6.3 Houdbaarheid
4 jaar.
6.4 Speciale voorzorgsmaatregelen bij bewaren
Voor dit geneesmiddel zijn er geen speciale bewaarcondities.
6.5 Aard en inhoud van de verpakking
Harvoni 33,75 mg/150 mg en 45 mg/200 mg omhuld granulaat wordt geleverd in polyester/aluminium/polyethyleen foliesachets in dozen. Elke doos bevat 28 sachets.
6.6 Speciale voorzorgsmaatregelen voor het verwijderen
Al het ongebruikte geneesmiddel of afvalmateriaal dient te worden vernietigd overeenkomstig lokale voorschriften.
Dit geneesmiddel kan een risico vormen voor het milieu (zie rubriek 5.3).
7. HOUDER VAN DE VERGUNNING VOOR HET IN DE HANDEL BRENGEN
Gilead Sciences Ireland UC
Carrigtohill
County Cork, T45 DP77
Ierland
8. NUMMER(S) VAN DE VERGUNNING VOOR HET IN DE HANDEL BRENGEN
EU/1/14/958/004
EU/1/14/958/005
9. DATUM VAN EERSTE VERLENING VAN DE VERGUNNING/VERLENGING VAN DE VERGUNNING
Datum van eerste verlening van de vergunning: 17 november 2014
Datum van laatste verlenging: 01 augustus 2019
10. DATUM VAN HERZIENING VAN DE TEKST
Gedetailleerde informatie over dit geneesmiddel is beschikbaar op de website van het Europees Geneesmiddelenbureau http://www.ema.europa.eu.
